Ecehan Balta: İklim krizinin bedelini kâr edenler ödemeli
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31’inci Taraflar Konferansı (COP31), Antalya’da iklim kriziyle mücadele, enerji politikaları, sıfır atık, iklim finansmanı ve adil geçiş başlıklarıyla devam ediyor. Sosyolog-siyaset bilimci ve ekoloji aktivisti Dr. Ecehan Balta, COP31’de tartışılan politikalar ile Türkiye’deki uygulamalara ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Kömürden çıkış takvimi ve ekonomik maliyet
Türkiye’nin kömürden çıkış takvimini açıklamamasının iklim diplomasisi açısından önemli bir çelişki yarattığını belirten Balta, kömürün ekonomik maliyetinin yalnızca üretilen elektriğin fiyatı üzerinden hesaplanamayacağını söyledi. Enerji Bakanlığı’nın yerli kömür santrallerine 2030 yılına kadar kilovatsaat başına 7,5 ABD senti düzeyinde alım garantisi açıkladığını hatırlatan Balta, santrallerin çevresinde yaşayan insanların sağlığına ve yaşamına yüklenen maliyetlerin bu hesaplamanın dışında bırakıldığını ifade etti.
Temiz Hava Hakkı Platformu’nun Haziran 2026 verilerine göre Türkiye’de 30 MW’ın üzerinde 37 faal kömür santrali bulunduğunu aktaran Balta, Ember verilerine göre 2025 yılında rüzgâr ve güneş enerjisinin elektrik üretimindeki payının yüzde 22’ye ulaştığını, kömürün ise yüzde 34 ile ilk sırada yer aldığını belirtti.
Kömürün ucuz enerji kaynağı olarak sunulmasına karşı çıkan Balta, sağlık maliyetlerinin de hesaba katılması gerektiğine dikkat çekti. Kömürden çıkış takvimi açıklanmadan adil geçiş programının hayata geçirilemeyeceğini ifade eden Balta, “Bir insanın hayatı maliyet hesabına indirgenemeyeceğine göre hemen, acilen kömürden çıkılması lazım” dedi.
Adil geçiş işçilerle sınırlı değil
6 Kasım’da tanıtılan 2027-2029 Ulusal Adil Geçiş Stratejisi’ne de değinen Balta, stratejide gelir ve sosyal koruma ile yeni istihdam olanaklarından söz edilmesine rağmen hangi maden ve santralin ne zaman kapatılacağının, işçilerin gelirinin nasıl korunacağının ve bunun için ne kadar bütçe ayrılacağının açıklanmadığını belirtti. Adil geçişin işçilere yalnızca mesleki eğitim verilmesinden ibaret olmadığını kaydeden Balta, yeni işlerin nerede olacağı, ücretlerin ne kadar olacağı, toplu sözleşme ve sosyal güvenlik haklarının nasıl korunacağı gibi soruların yanıtlanması gerektiğini söyledi.
Sürecin taşeron işçileri de kapsaması ve sendikalarla bölge halkının karar süreçlerinde yetkili olması gerektiğini vurgulayan Balta, maden ve santrallerin kapanmasından etkilenecek kadınların, yaşlıların ve bölgeyi terk etmek zorunda kalabilecek insanların da adil geçiş politikalarından yararlanması gerektiğini ifade etti. COP30’da adil geçiş mekanizması geliştirilmesi yönünde alınan karara da değinen Balta, hareketlerin Belém-Antalya Adil Geçiş Mekanizması (BAM) olarak adlandırdığı sürecin toplantılar ve teknik raporlarla sınırlı kalmaması gerektiğini belirtti.
Yenilenebilir enerjide ekolojik bütünlük vurgusu
Yenilenebilir enerji yatırımlarının tarım arazileri ve ormanlar üzerindeki etkilerine dikkat çeken Balta, GES ve RES projelerinin planlanmasında ekolojik bütünlüğün gözetilmesi gerektiğini kaydetti. Rüzgâr ve güneş enerjisinin yenilenebilir olmasının, bu yatırımlar için tahrip edilen ormanları, meraları ve tarım alanlarını önemsiz hale getirmediğini belirten Balta, projelerin yalnızca kurulduğu alan üzerinden değerlendirilmesinin de yetersiz olduğunu ifade etti.
Enerji yatırımlarının açtığı yollar, iletim hatları ve aynı havzada peş peşe kurulan projelerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayan Balta, yenilenebilir enerji kapasitesi artarken kömür santrallerinin kapatılmamasının fosil yakıtlardan çıkışı sağlamayacağını sözlerine ekledi. Enerji dönüşümünün aynı şirketlerin mülkiyetinde daha fazla panel ve türbin kurulmasından ibaret olmaması gerektiğini dile getiren Balta, çatılar ve ekolojik açıdan uygun yapılaşmış alanların önceliklendirilmesini, ormanların, meraların ve verimli tarım topraklarının enerji şirketlerine tahsis edilecek boş alanlar olarak görülmemesini ve yerel halkın yalnızca görüşüne başvurulan değil, projeleri değiştirme veya reddetme yetkisine sahip olduğu bir enerji demokrasisinin kurulmasını söyledi.
Sıfır atık ve plastik ithalatı
Türkiye’nin sıfır atık girişimine öncülük ederken Avrupa Birliği’nden (AB) plastik atık almasını da eleştiren Balta, Avrupa Komisyonu verilerine göre 2025 yılında AB ülkelerinden Türkiye’ye yaklaşık 512 bin ton plastik atık gönderildiğini aktardı. Türkiye’nin dünyadan toplam plastik atık ithalatının ise 700 bin tona yaklaştığını belirten Balta, bu iki verinin birbirinden farklı olduğunu vurguladı.
Balta, sıfır atık politikasının yalnızca geri dönüşüm üzerinden ele alınamayacağını kaydetti. Atık ihracatına son verilmesi, plastik üretiminin azaltılması ve dayanıklı, onarılabilir ürünlerin esas alınması gerektiğini belirten Balta, Ceyhan’da yapımı süren petrokimya tesisinin yıllık 472 bin 500 ton polipropilen üretim kapasitesine sahip olduğunu hatırlattı. Plastik hammaddesinin Türkiye’de üretilmesinin plastik üretimini ve atık miktarını kendiliğinden azaltmayacağını kaydeden Balta, “Geri dönüşüm, sürekli büyüyen plastik üretiminin mazereti olamaz” dedi.
Adana’daki atık tesisleri ve kamuoyu denetimi
Adana’daki atık tesisleri ve kontrolsüz dökümün halk sağlığı üzerindeki etkilerine de değinen Balta, İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün kaçak dökümleri, atık sularına ilişkin şikâyetleri ve izleme verilerinin kamuoyuyla paylaşılmamasını belgelediğini; Greenpeace’in ise Adana’daki beş sahada toprak ve yakma küllerinde tehlikeli kirleticiler tespit ettiğini dile getirdi. Balta, tesis bazında bağımsız su, toprak ve hava ölçümlerinin yapılması, habersiz denetimlerin gerçekleştirilmesi ve sonuçların kamuoyuna açıklanması gerektiğini belirtti.
Dirençli kent tartışmaları
COP31’de gündeme gelen dirençli kent tartışmalarına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Balta, taşkın yataklarına yapılaşma, yeşil alanların daraltılması ve geçirgen toprakların asfaltla kaplanmasının kentlerin afetlere karşı kırılganlığını artırdığını belirtti. Dirençli kent politikalarının yalnızca binaların güçlendirilmesi üzerinden ele alınamayacağını vurgulayan Balta, barınma hakkından yoksun, çadırlarda, barakalarda, sokaklarda ve terk edilmiş yapılarda yaşayan insanların da bu politikaların merkezinde olması gerektiğini söyledi.
Kentin binaları güçlendirilse bile barınma güvencesi olmayan insanların sel ve diğer afetler karşısında korunmasız kalacağını ifade eden Balta, dirençli kentlerin aynı zamanda gıda ve temel ihtiyaçlar bakımından kendi kendine yetebilen bir yapıya kavuşması gerektiğini kaydetti. 6 Şubat depremlerinin ardından yürütülen yeniden inşa çalışmalarında da ekolojik ölçütlerin kâğıt üzerinde kalabildiğine dikkat çeken Balta, Antakya’da enkaz döküm alanlarının belirlenmesinde sulak alanlar ve koruma alanlarına mesafenin dikkate alındığının açıklanmasına rağmen Samandağ’da kıyıya enkaz döküldüğünün belgelendiğini hatırlattı. Yeniden inşanın yalnızca konut teslim etmek anlamına gelmediğini belirten Balta, insanların işlerine, okullarına ve sağlık hizmetlerine erişiminin, su kaynaklarının yeterliliğinin ve yerleşim alanlarının afet risklerinin de değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
İklim uyumu ve tarım işçileri
Kuraklık, gıda egemenliği ve tarım politikalarına ilişkin de konuşan Balta, su yönetiminin havza ölçeğinde bağlayıcı kurallara dayanması gerektiğini ifade etti. Suyun ne kadar çekildiğinin ölçülmesi, toplam su kullanımına sınır getirilmesi, içme suyu ve ekosistemlerin su ihtiyacının önceliklendirilmesi gerektiğini belirten Balta, agroekolojiye geçişte küçük üreticilerin yerel tohuma, kooperatiflere ve kamu alımlarına erişiminin güvence altına alınmasını istedi.
Ürün desenini değiştirmesi istenen çiftçilerin geçiş sürecindeki gelirlerinin korunmaması halinde su politikasının bedelinin yine küçük üreticilere yükleneceğini kaydeden Balta, gıda egemenliğinin neyin, nerede, kimin için ve hangi koşullarda üretileceğine karar verme hakkıyla ilgili olduğunu söyledi. Mevsimlik tarım işçilerinin çalışma ve yaşam koşullarının da iklim uyum politikalarının parçası olması gerektiğini belirten Balta, işçilerin aileleriyle birlikte aylarca temiz su, tuvalet ve kanalizasyon altyapısından yoksun çadırlarda yaşamak zorunda kaldığını ifade etti. Balta, iklim uyumunun yalnızca ürün kayıpları üzerinden değil, tarım işçilerinin çalışma koşulları ve ailelerinin yaşam standartları üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini kaydetti.
İklim finansmanı ve emisyon ticareti
Türkiye’de kurulması planlanan Emisyon Ticaret Sistemi’nin (ETS) kirleticilerin emisyonlarını azaltmak yerine para ödeyerek kirletmeye devam etmesine imkân sağlayabileceği uyarısında bulunan Balta, sistemin başarısının emisyon tavanının ne kadar hızlı düşürüldüğüne, tahsisatların nasıl dağıtıldığına ve kuralların nasıl uygulandığına bağlı olduğunu belirtti.
Türkiye’de 2026’nın pilot raporlama yılı olduğunu, tahsisat teslim yükümlülüğünün ilk kez 2027 yılı emisyonları için başlayacağını söyleyen Balta, pilot düzenlemede ücretsiz tahsisat öngörülmesinin dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini hatırlattı. Karbon piyasalarının tek başına termik santrallerin çevresinde yaşayan insanların soluduğu havayı temizlemeyeceğini ifade eden Balta, bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri ve fosil yakıtlardan çıkış takviminin zorunlu olduğunu kaydetti.
İklim finansmanının kredi yerine hibe temelli olması gerektiğini de vurgulayan Balta, OECD verilerine göre 2024 yılında gelişmiş ülkelerin sağladığı kamu iklim finansmanının yüzde 67’sinin kredi, yüzde 29’unun ise hibe olduğunu aktardı. İklim krizinden en az sorumlu halkların, kriz nedeniyle yaşadıkları kayıpların ardından borçlandırılmasının adaletsiz olduğunu belirten Balta, tarihsel sorumluluğa dayalı, mevcut kalkınma yardımlarına ek ve etkilenen toplulukların doğrudan erişebileceği kamusal finansman sağlanmasını istedi. COP31’in Mavi Bölge’si ile yerel mücadeleler arasındaki mesafeye de dikkat çeken Balta, fosil yakıt şirketlerinin devlet heyetlerinde yer bulabildiğini, buna karşılık projelerden doğrudan etkilenen toplulukların karar süreçlerinde sınırlı söz hakkına sahip olduğunu ifade etti.
Krizin bedelini kâr edenler ödesin
COP31’in gerçek bir dönüşüm mü yoksa yeşil aklama vitrini mi olduğu sorusuna yanıt veren Balta, Türkiye’nin yerli kömür santrallerine alım garantisi verirken kömürden çıkış tarihi açıklamamasının önemli bir çelişki olduğunu belirtti. Biga’da ithal kömürle çalışan Cenal Santrali’ne 1.050 MW’lık yeni ünite eklenmesi için ÇED sürecinin başlatılmasını da hatırlatan Balta, yeni kömür kapasitesinden vazgeçilmeden temiz enerji söyleminin yeşil aklamaya dönüşeceğini söyledi.
Halkların İklim Zirvesi’nin dünyaya mesajını da paylaşan Balta, “Kömürden, petrolden ve gazdan çıkışın bedelini işçiler ve halklar değil, bu krizden kâr edenler ödesin, geçişin nasıl olacağına da yaşamı savunanlar karar versin” ifadelerini kullandı.



