Diyarbakır’da tanıklık ve travma sempozyumu: Anadil ruh sağlığının parçası
Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, Travma Çalışmaları Derneği ve Toplumsal Barış ve Özgürlük Forumu iş birliğiyle Ali Emiri Konferans Salonu’nda “Söz almak: Toplumsal Hafıza, Tanıklık ve Travma” başlıklı sempozyum düzenlendi.
Sempozyuma çok sayıda siyasetçi, kurum temsilcisi ve kişi katıldı. Etkinlik, özgürlük ve demokrasi mücadelesinde yaşamını yitirenler anısına saygı duruşuyla başladı.
Toplumsal hafıza kentin sokaklarında taşınıyor
İlk söz alan Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Eşbaşkanı Serra Bucak, sempozyumun Diyarbakır’da yapılmasının tesadüf olmadığını belirterek kentin toplumsal hafızayı kitaplarda ve arşivlerde olduğu kadar sokaklarında, surlarında, mahallelerinde ve insanların bedenlerinde taşıdığını söyledi. Bucak, zorunlu göçün, kayıpların, yasın ve bekleyişin izlerinin geçmişte kalmadığını, gündelik yaşamın içinde sürdüğünü ifade etti.
Bucak, kentin tüm ağır deneyimlere rağmen dilini, kültürünü, dayanışmasını ve hatırlama pratiklerini kuşaktan kuşağa aktarmayı başardığını vurguladı. Annelerin anlattığı hikâyelerin, dengbêjlerin sesinin, mahalle içindeki yas ve dayanışma buluşmalarının resmi kayıtların dışında kalmış bilgiyi bugüne taşıdığını dile getirdi.
Zorla kaybetme ve yerinden edilmenin etkileri
Zorla kaybetmelere, yerinden edilmelere ve dil üzerindeki baskılara işaret eden Bucak, bu etkilerin yalnızca bireyde değil aile ilişkilerinde, toplumsal güvende ve gelecek beklentisinde de görüldüğünü söyledi. Etkilerin kuşaklar arasında aktarılabildiğini belirten Bucak, bunun bazen bir sessizlik, bazen bir kaygı, bazen de bedende taşınan bir iz olarak ortaya çıkabildiğini ifade etti.
Bucak, kaybının akıbetini bilemeyen ailelerin yaşadığı yasın literatürde “belirsiz kayıp” olarak tanımlandığını ve kapanmayan, tamamlanamayan bir yas olarak ele alındığını kaydetti.
Yerel yönetimler için psiko-sosyal destek sorumluluğu
Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi olarak hafıza ve travma çalışmasını bireyden topluma uzanan bir yerel yönetim sorumluluğu olarak gördüklerini belirten Bucak, toplum temelli psiko-sosyal destek merkezlerini tanı ya da belge şartı aramayan, çok dilli, gizliliği gözeten ve yalnızca kriz anında değil gündelik yaşamın içinde başvurulabilen alanlar olarak kurguladıklarını anlattı.
Bucak, kayıp yakınlarının belirsizlik ve tamamlanamayan yas deneyimini hakikat, adalet ve tanınma ihtiyacından ayırmadan ele aldıklarını söyledi. Çocuklarla yürütülen çalışmalarda onları yaşadıklarıyla sınırlanan kişiler olarak değil, kendi sözü ve bilgisi olan özneler olarak gördüklerini ifade etti.
Tanıklık dinleyenin de sorumluluğu
Travma Çalışmaları Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Nergis Özdemir Eke, sempozyumun amacına işaret ederek birlikte düşünmek, söz almak ve birbirini duymak için bir araya geldiklerini söyledi. Özdemir Eke, bu ülkenin dört bir yanında sözü, hikâyesi ve tanıklığı olan insanların evlatları olarak orada bulunduklarını belirtti.
Bazı kişilerin anlatılan hikâyelerle büyüdüğünü, bazılarına ise bu hikâyelerin hiç anlatılmadığını veya anlatılamadığını dile getiren Özdemir Eke, ailelerin taşıdığı kayıplarla, konuşulmayan dillerle, yarım kalmış yaslarla ve cevapsız bırakılmış sorularla karşılaştıklarını ifade etti. Özdemir Eke, geçmişin her zaman geçmişte kalmadığını, bazen bir insanın bedeninde, bazen bir ailenin ilişkilerinde, bazen de bir toplumun suskunluğunda yaşamaya devam ettiğini söyledi.
Travmayı yalnızca bireyin ruhsal dünyasında ortaya çıkan bir yaşantı olarak değil toplumsal, tarihsel ve kültürel bağlamlarıyla ele aldıklarını belirten Özdemir Eke, ruh sağlığı alanındaki bilgi ve deneyimi insan hakları, toplumsal dayanışma ve farklı disiplinlerin birikimiyle buluşturmayı önemsediklerini kaydetti.
Anadil ve ruhsal gelişim
Moderatörlüğünü Ronayi Önen’in yaptığı sempozyumda “Ruhsal açıdan anadil” başlığıyla söz alan Sosyolog Siyabend Aslan, anadilin ruhsal açıdan önemine işaret etti. Aslan, dilin Kürt halkı açısından varlık ve yokluk çerçevesinde ele alındığını dile getirdi.
Dilin anne karnında öğrenilmeye başladığını söyleyen Aslan, çocukların dillere göre ağlayışlarının sesi ve tonunun bile farklı olabildiğini belirtti. Aslan, anadilin dünyayı ve her şeyi daha iyi algılamada belirleyici olduğunu ifade etti.
Kürtlerin duygularını ve hislerini diliyle en çıplak şekilde dile getirdiğini söyleyen Aslan, anadille konuşulduğunda hissederek konuşulduğunu, anadil olmayan bir dille konuşulduğunda ise yalnızca ifade edilmiş olunduğunu savundu. Aslan, travmaların ve anıların anadille ifade edildiğini ve burada maske olmadığını belirterek travmanın kırılmasının en kolay yolunun dili sokakta, evde, okulda ve işte her yerde konuşmak olduğunu söyledi.
Dil, travma ve kimlik
“Dil, travma ve kimlik” başlığında söz alan psikiyatrist Azad Günderci, anadilin önemine ilişkin olarak “Anadilim derim, diğer diller ise elbiselerimdir” sözüne işaret etti. Günderci, anadilin anne karnında başladığını ve devam ettiğini anımsatarak anadil ne kadar gelişkinse ruhun da o kadar geliştiğini, dünyaya bakış açısının da değiştiğini söyledi.
Anadilin yasaklanmasının çocuklar için travmaya yol açabildiğini belirten Günderci, bu durumun zamanla büyük sorunlara yol açabildiğini ifade etti. Günderci, anadili yasaklandığı için kendini ifade edemeyen çocukların özgüveninin düşebildiğini ve kendini sürekli yetersiz görebildiğini söyledi.
Günderci, anadilin yasaklanmasına ilişkin kimi bilim insanlarının soykırım değerlendirmelerine atıf yaparak birini ortadan kaldırmak isteyenlerin ilk önce o kişi veya kişileri onursuz kılmaya, kendilerinin önemsiz olduğunu aşılamaya ve dilini yasaklamaya başladığını savundu. Anadil yasaklandığında kişinin kendini önemsiz biri olarak görmeye başladığını dile getirdi.
Dr. Jan İlhan Kızılhan ise sempozyuma çevrimiçi olarak katıldı. Kızılhan, “Susturulan söz, bedendeki izi, nesiller arasındaki travma, toplumsal hafıza ve epigenetik” başlığıyla sunum yaptı.
Sempozyum, katılanların yaşadıkları travmalar, etkileri ve buna karşı verdikleri mücadeleye dair aktarımları ile soruları eşliğinde devam etti. Etkinliğin öğleden sonraki oturumlarla süreceği belirtildi.



