16 Kasım 2026, Pazartesi İstanbul 11° Çok bulutlu
DOLAR 50,3870 %-0,01 EURO 55,6480 %0,04 ALTIN 6.281,83 %0,02 BORSA 11.842,82 %0,27
Özgür Manşet Yazarlar
Siyaset

Tarihçi Erdoğan Aydın: Abdullah Öcalan’ın ‘Demokratik Cumhuriyet’ Yaklaşımı Türkiye İçin Bir Can Simidi

29 Ekim 2026 08:19

Türkiye’de demokrasiye duyulan ihtiyacın büyük olduğunu belirten tarihçi Erdoğan Aydın, Abdullah Öcalan’ın “demokratik cumhuriyet” perspektifinin Türkiye’ye uzatılmış bir can simidi olduğunu söyledi. Cumhuriyetin demokratikleşmesi, Türkiye’nin siyasal gündemindeki temel tartışma başlıklarından biri olmayı sürdürüyor. Cumhuriyetin kuruluş felsefesi, anayasal değişimler, güçler ayrılığı ve demokratik cumhuriyet perspektifi, Barış ve Demokratik Toplum Süreci bağlamında yeniden tartışılıyor.

13-14 Haziran’da İstanbul’da gerçekleştirilen “Cumhuriyetin Demokratik Dönüşümü” konferansının çağrıcılarından tarihçi Erdoğan Aydın, Türkiye Cumhuriyeti’nin 103’üncü yılı dolayısıyla Mezopotamya Ajansı’nın (MA) sorularını yanıtladı.

Cumhuriyetin kurucu felsefesi ile demokrasi arasında nasıl bir ilişki vardır?

Cumhuriyet ve demokrasi arasındaki ilişkiyi tartışmadan önce gerçek bir cumhuriyet ile Türkiye’de kurulan cumhuriyet arasında bir kıyaslama yapmak gerekir. Türkiye’de, solda da yaygın biçimde kurulmuş olan cumhuriyetin gerçek bir cumhuriyet olduğu düşüncesi hakimdir. Oysa cumhuriyet, yalnızca sultanın ya da kralın olmadığı bir rejim demek değildir. Cumhuriyet, halkın egemenliği demektir. Halkın egemenliği ölçütünden hareket ettiğimizde 29 Ekim 1923’te kurulan cumhuriyetin gerçek bir cumhuriyet olamadığını tespit etmemiz gerekir. Dolayısıyla meseleyi daha derinlikli sorgulamalıyız. 1923’te kurulan cumhuriyet, kuruluş biçimi, kuruluş sırasında alınan kararlar ve sonraki uygulamaları açısından kötürüm bir cumhuriyettir. Elbette sultanın olmadığı bir rejim iyidir ve ileriye doğru bir adımdır. Ancak sultan, cumhuriyetin ilanından bir yıl önce Meclis’in oy birliğiyle aldığı kararla zaten tasfiye edilmişti.

Cumhuriyetin diğer koşulu olan egemenliğin millete ve halka ait olması ilkesi ise 1921 Anayasası’nın ilan edildiği dönemde ortaya konulmuştu. Anayasa’nın birinci maddesi, ‘Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir’ diyordu. Dolayısıyla fiili adı henüz konulmamış olsa da sultanlığın tasfiye edilmesi ve egemenliğin millete ait olduğunun ilan edilmesiyle birlikte cumhuriyetin temel koşulları zaten oluşmuştu. Cumhuriyetin ilan edildiği gün basın özgürlüğü artırılmadı, Meclis’in hükümeti denetleme imkanları genişletilmedi, seçimler demokratikleştirilmedi. Oysa yapılan, halkın egemenliğini, bilgilenme ve denetleme hakkını artıran düzenlemeler olmaksızın cumhuriyetin adını koymaktan ibaretti.

Cumhuriyetin kurucu felsefesi demokratik değildir. Çünkü Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesi tekçilik ve demokratik olmayan bir seçim sistemi üzerine kurulmuştur. 29 Ekim 1923’te anayasada yapılan değişikliklere baktığımızda altı maddelik bir düzenlemeyle karşılaşıyoruz. Cumhuriyetin ilanı için zorunlu olmadığı halde Türkiye’nin resmi dilinin Türkçe ve dininin İslam olduğu belirtiliyor. Böylece o güne kadar devlete din atfetmeyen ve resmi dil belirlemeyen 1921 Anayasası’na göre bir gerileme yaşanıyor. Cumhurbaşkanı’nın yeniden seçilmesinin önünü açan düzenlemeler yapılıyor. Meclis’in bazı yetkileri alınıyor. Başbakanı ve bakanları belirleme yetkisi Cumhurbaşkanı’na veriliyor. Dolayısıyla cumhuriyetin ilan edildiği gün, cumhuriyetin demokratik niteliği açısından geriye gidiliyor. Bu nedenle gerçek bir cumhuriyet açısından bile beklentilerin gerisine düşen, demokratikleşme bakımından ise alanı daraltan bir durum söz konusudur. Sonraki yüz yıl boyunca demokratikleşme dönüşümünü bir türlü başaramamamızın nedenlerinden biri de budur.

Bize demokrasinin birden fazla partinin seçime girmesinden ibaret olduğu anlatılıyor. Oysa demokrasi bundan ibaret değildir. Demokrasi, cumhuriyetin gerçek bir cumhuriyete dönüşmesi, egemenliğin gerçekten halkın elinde olmasıdır. Halkın, iktidar partisini beğenmediğinde başka bir partiyi seçebilmesi, örgütlenme, sendikalaşma ve siyasal yaşama katılma hakkına sahip olması gerekir. Farklı milliyetlerden ve inançlardan oluşan bir toplumda, bütün kimliklerin kendilerini ifade edebilmesi de demokrasinin temel koşullarındandır. Bu açıdan baktığımızda cumhuriyetin kuruluş felsefesi, gerçek bir cumhuriyetin önünde olduğu gibi demokratikleşmenin önünde de engel oluşturmuştur. Türkiye’de Kürtlerin, gayrimüslimlerin, Alevilerin, Çerkezlerin ve Lazların inkarı üzerinden toplum, egemen partinin, liderin ve görüşün kalıplarına sokulmaya çalışılmıştır. Cumhuriyet ile demokrasi arasındaki ilişkiyi tartışırken cumhuriyetin kuruluşunda gerçek bir halk egemenliğinin kurulamadığını da bilince çıkarmamız gerekiyor.

1921 ve 1924 anayasaları arasındaki farklar nelerdir? O dönemden günümüze kadar yapılan anayasal değişiklikler nasıl bir etki yaratmıştır?

Anayasalar üzerinden bir ülkenin siyasal rejimini, cumhuriyetini ve demokrasisini konuşmak büyük önem taşıyor. 1921 Anayasası, özü itibarıyla bu toprakların gördüğü en demokratik anayasa örneğiydi. Bununla birlikte önceki dönemin anayasası olan 1876 Anayasası’na kıyasla gayrimüslimleri yok sayan önemli bir eksikliği vardı. Bunun dışında 1921 Anayasası, gerek Türk devlet geleneği gerekse İslam devlet geleneği açısından devrim niteliğinde özelliklere sahipti. Çünkü bu geleneklerde sultanın ya da komutanın kendi iradesiyle yönetebildiği, halkın ise söz ve karar hakkının bulunmadığı bir anlayış hakimdi. 1921 Anayasası bu anlayışı tersine çevirerek egemenliğin yöneticilere değil, halka ait olduğunu ortaya koyuyordu. Anayasanın bir diğer önemli özelliği de bugün bile özgürce tartışmakta zorlandığımız özerklik, yani muhtariyet ilkesini düzenlemesiydi. 1921 Anayasası’nın 11’inci maddesi ve devamındaki hükümler, vilayetlerin kendi yöneticilerini seçmesini, bu yöneticilerin merkezi yönetim karşısında özerk olmasını ve eğitim, tarım, bayındırlık gibi alanlarda karar alabilmesini öngörüyordu. Hukuki bir ifadeyle 1921 Anayasası, ‘Adem-i merkeziyetçi’, aşağıdan yukarıya doğru işleyen ve merkezi olmayan bir yönetim anlayışını esas alıyordu.

1924 Anayasası ise, yeniden eski katı merkeziyetçi bir yönetim sistemine dönüşü ifade ediyordu. Yerellerin özerklik hakkı, kendi yöneticilerini belirleme imkanı ve eğitim, tarım, bayındırlık gibi alanlarda karar alma yetkileri sınırlandırıldı. Her şeyin merkez tarafından belirlenmesini esas alan yeni bir anayasal düzen kuruldu. Bu açıdan 1924 Anayasası’nın temel özelliği, hak ve özgürlükleri halkın elinden alarak devletin belirleyiciliğini artırmasıydı. Bu nedenle 1921 Anayasası’na kıyasla önemli bir gerileme anlamına geliyordu. 1921 Anayasası döneminde vatanın Türkler ve Kürtlerle birlikte tanımlandığı bir anlayış söz konusuyken, 1924 Anayasası herkesi Türk olarak tanımlayan bir yaklaşımı benimsedi. Ayrıca yapılan düzenlemelerle devletin dini İslam olarak belirlendi. Oysa bu ülkede Müslüman olmayan insanlar da yaşıyordu. Nitekim 1924 Anayasası’nın hakları düzenleyen yaklaşımı da Türklük ekseninde şekillendi. Evrensel demokrasi ve cumhuriyet ölçütleri açısından baktığımızda 1924 Anayasası, 1921 Anayasası’na göre daha geride bir düzenlemeydi. Bu topraklarda halkın egemenliğini kullanmasına en fazla imkan tanıyan anayasanın hangisi olduğu sorulduğunda, 1921 Anayasası’nı öne çıkarmak gerekir. Bugün Kürt sorununu ya da Alevilerin sorunlarını çözmek istiyorsak bu anlayışa yeniden dönmemiz gerekiyor.

Yerellerin belirleyici olduğu, merkez karşısında özerkliğe sahip bulunduğu, birlik ve beraberliğin aşağıdan yukarıya doğru, hak ve özgürlükler çiğnenmeden kurulduğu bir düzene ihtiyacımız var. Bireylerin hak ve özgürlüklerinin de güvence altına alınması gerekiyor. 1961 Anayasası, 1924 Anayasası’na ve 12 Eylül 1980 darbesi sonrasında hazırlanan anayasaya kıyasla bazı ilerici özellikler taşıyordu. Ancak 1921 Anayasası’nın ruhu, içeriği ve felsefesiyle karşılaştırıldığında daha gerideydi. Çünkü 1961 Anayasası da, bir Milli Güvenlik Kurulu oluşturuyor ve halkın tercihlerinin üzerinde bir vesayet mekanizmasına alan açıyordu. 29 Ekim’in yıl dönümünde tarihsel ve siyasal bilincimizi geliştirerek ileriye gitmek yerine bazı alanlarda geriye gittiğimizi de tespit etmemiz gerekiyor.

Güçler ayrılığı ilkesinin, yani yasama, yürütme ve yargının tarihsel süreçteki gelişimi cumhuriyetin demokratik niteliğini nasıl etkilemiştir?

Yasama, yürütme ve yargının birbirinden bağımsız olması ve birbirini dengelemesi, olumlu özelliklerini anlattığım 1921 Anayasası’nda da tam olarak mevcut değildi. Ancak 1921 Anayasası’nda çoğulcu bir yapıya sahip Meclis, belirleyici konumdaydı ve bütün yetkileri elinde bulunduruyordu. Meclis’in elindeki yetkileri alıp Çankaya’ya aktardığınızda, Meclis içindeki İkinci Grup gibi muhalif yapıları tasfiye ettiğinizde, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası (THİF) ve diğer sosyalist partileri kapattığınızda, Kürtlüğü ve Çerkezliği yasakladığınızda, Alevilerin haklarını sınırlandırdığınızda hak ve özgürlükler fiilen ortadan kalkmış oluyor. Yasama, yürütme ve yargının bağımsızlığı ile birbirini denetleme imkanına 1961 Anayasası döneminde kavuşuldu. Ancak bu dönemde de Milli Güvenlik Kurulu vesayeti ve ceza yasalarındaki kısıtlayıcı hükümler nedeniyle gerçek anlamda bir güçler ayrılığı sağlanamadı. Türkiye’nin bütün bir yüzyılına baktığımızda Meclis’in gerçek iktidar sahipleri karşısında bağımsız olamadığını, yargının da aynı şekilde gerçek iktidar sahiplerinden bağımsız hareket edemediğini görüyoruz.

Anayasalarda yasama, yürütme ve yargının birbirini dengeleyeceği yazılsa da bunu fiilen imkansızlaştıran başka düzenlemeler de varlığını sürdürdü. Kürtlük ve Çerkezlik yasaklanıyorsa, Alevilerin hakları sınırlandırılıyorsa, Hristiyanlar eşit yurttaşlık haklarından yoksun bırakılıyorsa, sosyalistler ceza yasalarıyla baskı altına alınıyorsa o ülkede yargının bağımsızlığından söz etmek mümkün değildir. Bağımsız yargı, bireylerin, kimliklerin ve cinsiyetlerin haklarını eşit biçimde savunan, farklılıklar karşısında tarafsız kalan bir hukuk sistemini gerektirir. Türkiye’de ise yargının bu niteliğe sahip olamadığı bir yapı söz konusu. Meclis’e girebilmek için partinizin siyasal sistem tarafından kabul edilmesi gerekiyor. Sınıfsal taleplerle Kürtlerin ya da Alevilerin haklarını savunmak amacıyla siyaset yapmanın önüne engeller konulduğunda demokratik ve bağımsız bir yasama organından söz etmek de zorlaşıyor. Yürütme ise geniş denetim yetkilerini elinde tutuyor. Dolayısıyla Türkiye’de uzun yıllar boyunca yasama, yürütme ve yargı birbirinden bağımsız olmadı. Bunun için devletin ve anayasanın toplumun kimlik ve sınıf bakımından çoğulculuğunu tanıması, bu çoğulculuğa uygun bir düzenleme yapması şarttır.

Cumhuriyetin demokratikleşmesi ne demektir? Mevcut koşullarda demokratikleşme ne kadar mümkündür ve önündeki engeller nelerdir?

Cumhuriyetin demokratikleşmesi, devletin yurttaşların hakları karşısında sınırlandırılması ve belirleyici olanın devlet değil halk olması demektir. Toplum farklı kimliklere ve sınıflara sahip insanlardan oluşuyorsa devletin yalnızca çoğunluğa dayanarak azınlıkları ezmemesi gerekir. Azınlıkların kendilerini koruyabilecekleri hak ve özgürlüklere sahip olması şarttır. Bu ülkede sınıflar var ve bazı sınıflar eziliyor, sömürülüyor, yoksulluğa mahkum ediliyorsa demokratik bir devletin kimsesizlerin kimsesi olması gerekir. Devletin zenginden değil yoksuldan, egemen milletten değil bütün milletlerin eşitliğinden, egemen inançtan değil bütün inançların eşitliğinden yana olması gerekir. Erkekler karşısında kadınların haklarının güvence altına alınması da bu yaklaşımın bir parçasıdır. Demokrasinin asgari koşulu, halkın hak ve özgürlüklerinin güvence altına alınmasıdır. Bize demokrasi yalnızca seçimlerden ve birden fazla siyasi partinin varlığından ibaretmiş gibi anlatılıyor. Oysa seçimler demokrasinin en alt basamağıdır.

Bir ülkede seçim yapılması ve birden fazla partinin bulunması, tek başına o ülkede demokrasinin var olduğu anlamına gelmez. Demokrasi, halkın gerçek anlamda egemen olduğu rejimin adıdır. Emekçilerin sermaye karşısında kendilerini savunabilmesi, topraksız ve yoksul köylülerin ağalara karşı haklarını koruyabilmesi, Kürtlerin Türklerin sahip olduğu haklardan eşit biçimde yararlanabilmesi, Alevilerin, Hristiyanların ve farklı inanç gruplarının eşit haklara sahip olması gerekir. Hak ve özgürlüklerin genişlemesi, birilerinin haklarını kaybetmesi anlamına gelmez. Tam tersine herkesin haklarının artması ve güvence altına alınması demektir. Bugün Kürt sorununu, basın özgürlüğünü ve kayyım uygulamalarını tartışıyoruz. Geçmişte kayyım politikaları daha çok Diyarbakır, Hakkari, Mardin ve Van gibi kentlerle anılırken bugün İstanbul ve İzmir gibi kentlerde de benzer uygulamalarla karşılaşıyoruz. Gerçek demokrasi, kimsenin dışlanmadığı, hiç kimsenin sistemin dışına itilmediği, herkesin hak ve güvencelere sahip olduğu, zenginliklerin ve hakların birlikte kullanıldığı bir rejimdir. Bu açıdan Kürt hareketinin barışı yalnızca barış olarak değil, demokrasiyle birlikte tartışması çok kıymetlidir.

Türkiye’de demokrasiye duyulan ihtiyaç son derece büyük. Demokrasi; ekmek ve su kadar gerekli. Ancak mevcut koşullar demokratikleşmeyi zorlaştırıyor. Halk, demokrasiye yabancılaştırılmış durumda. İnsanlar hakları için mücadele etmek yerine iktidardaki partiye yakınlaşarak, günlük ihtiyaçlarını karşılamaya çalışabiliyor. Sosyal devletin bulunmadığı yerde gerçek demokrasinin kurulması da mümkün değil. Milliyetçiliğin ve siyasal dinciliğin toplum üzerindeki etkisi de halkın demokrasiyi kavramasını ve demokrasi için mücadele etmesini zorlaştırıyor. İktidarın demokratikleşmeye yönelik bir vizyon ortaya koyamadığını düşünüyorum. Muhalefet açısından da sorunlar var. Demokrasiye en yakın olabilecek siyasi partiler dahi kendilerini cumhuriyetin kurucu ilkeleriyle sınırlandırabiliyor. Oysa cumhuriyetin kurucu ilkeleri antidemokratik özellikler taşıyor. Sosyalist kesimlerin içinde de ulusalcı anlayıştan kurtulamayan, Kürt sorununu kabul etmeyen veya bu sorunu demokrasi mücadelesinin önünde bir engel olarak gören yaklaşımlar bulunuyor. Ancak Türkiye’nin dünyada saygın bir konuma ulaşması ve bu ülkede yaşayan halkların haklarına kavuşması demokrasiyle mümkündür. Türkiye’deki demokratların mevcut durumu ciddiye alarak demokrasi mücadelesini yükseltmesi gerekiyor.

Abdullah Öcalan’ın ortaya koyduğu “Demokratik cumhuriyet” formülü hakkında ne düşünüyorsunuz?

Abdullah Öcalan’ın da üzerinde en çok durduğu konu “Demokratik cumhuriyet” olmuştur. Savunmalarında ve yapılan son görüşmelerde bu konuya dikkat çekiyor. Demokratik cumhuriyet formülü, Türkiye’ye uzatılmış bir ‘imdat’ simididir. Bu yaklaşım, Türkiye’nin temel sorunlarını çözebilecek, iki kelimeden oluşmasına rağmen içeriği kapsamlı biçimde işlenmiş bir öneridir. Abdullah Öcalan’ın ve Kürt siyasal hareketinin ortaya koyduğu ‘demokratik cumhuriyet’ perspektifi, Türkiye’de kimsenin dışlanmadığı, hiçbir kesimin ezilen bir konumda bırakılmadığı bir düzeni esas alıyor. Demokratik cumhuriyet, Hristiyanların Türklerle, Kürtlerin Türklerle, Alevilerin Sünnilerle eşit olduğu bir yurttaşlık anlayışını içeriyor. Bu nedenle yalnızca Kürtlerin değil, Türkiye’de yaşayan bütün halkların ve toplumsal kesimlerin geleceği açısından önem taşıyor. Demokratik cumhuriyet fikriyatı, kapitalist moderniteyi de reddederek demokratik bir modernleşme modeli öneriyor. Modernleşmeden vazgeçmeyen ancak Türk ve Kemalist modernleşmenin antidemokratik ve kapitalist niteliklerine karşı çoğulcu ve emek eksenli bir model geliştirmeyi amaçlayan bir yaklaşım söz konusu.

Birbirimizi ikna etme konusunda daha fazla çaba göstermemiz gerekiyor. Kürt hareketi, yoğun baskı, sürgün ve İslamileştirme politikalarına rağmen sosyalizm hedefini de gündeminde tuttuğunu ifade ediyor. Bu yaklaşımın değerini teslim etmek gerekiyor. Böylesine ağır koşullar altında yalnızca kendi hakları için mücadele etmekle yetinmeyip Türkiye’nin bütününe, emek eksenli ve mağdurları savunan bir perspektifle yaklaşmak, ülkenin geleceği açısından önemlidir. Ancak demokratik cumhuriyet ihtiyacının, emeğin ve diğer mağdur kesimlerin sorunlarını kapsayan bir yaklaşımla ele alınması, iktidar, muhalefet ve solun bir kesimi tarafından dahi risk olarak görülebiliyor. Bu nedenle birbirimizi ikna etme konusunda daha fazla çaba göstermemiz gerekiyor. Öte yandan Kürt hareketinin de bu konuda olması gereken yerin gerisinde kaldığını düşünüyorum. İki yıldır bir barış ve çözüm süreci yaşanıyor. Ancak Kürt siyasal hareketinin bu süreç boyunca toplumu ikna etmek, barışı toplumsallaştırmak ve demokratik cumhuriyet fikrini Türkiye’nin bütününe anlatmak konusunda yapabileceği şeyleri yeterince yapamadığını düşünüyorum. Eleştiriyi yalnızca egemen siyasete yönelterek bırakamayız. Kürt siyasal hareketinin bütün bileşenleriyle barışı ve demokratik cumhuriyet fikrini toplumsallaştırmak, güçlendirmek ve toplumda karşılık bulmasını sağlamak için bugüne kadar yaptığından çok daha fazlasını yapması gerekiyor. Aksi takdirde süreç iki yıl, beş yıl daha sürüncemede kalabilir. Bu nedenle herkesin yalnızca başkalarının eksikliklerini değil, kendi sorumluluklarını da sorgulaması zorunludur.

Dönüşüm için verilen mücadeleyi yeterli görüyor musunuz? Dönüşüm için özellikle aydın kesime ne gibi görev ve sorumluluklar düşüyor?

Verilen mücadeleyi yeterli görmek mümkün değil. Kürt siyasal hareketine yönelik eleştirilerim, Türkiye’nin diğer demokrasi güçleri açısından da geçerli. Türkiye’nin sosyalistleri, liberalleri ve demokratları için de aynı eleştiriler geçerlidir. Cumhuriyetin Demokratik Dönüşümü Konferansı İstanbul’da düzenlendi. Ardından İzmir’de gerçekleştirildi. Samsun’da ve Karadeniz’de yapılması planlanan çalışmalarla birlikte bu çaba Türkiye’nin mümkün olduğunca çok kentinde devam edecek. Dolayısıyla tamamlanmış bir süreçten değil, devam eden bir mücadeleden söz ediyoruz. Bu çalışmaların amacı barışı ve demokratik cumhuriyet fikrini toplumsallaştırmak, birbirini anlamakta zorlanan kesimleri bir araya getirmek ve onları bu dönüşümün gerekliliği konusunda ikna etmektir. Bugüne kadar yapılanlar yetersiz olsa da bu yönde bir iradenin ortaya konulması kıymetlidir. Bu iradeyi daha başarılı, etkili ve yaygın biçimde sürdürmek gerekiyor. Türkiye’de hangi kimlikten ya da sınıftan olursa olsun demokrasi savunucularının kendi dillerini ve yöntemlerini de sorgulaması gerekiyor. Demokrasi mücadelesini nasıl daha etkili ve işlevsel hale getirebiliriz? Barış sürecini nasıl sürüncemede kalmaktan çıkarabiliriz? Bu ülkenin yurttaşlarının geleceğe güvenle bakabilmesi için nasıl bir yol izlemeliyiz? Bu sorular üzerine düşünmeli ve tartışmalıyız. Şimdiye kadar yapılanlar elbette kıymetlidir ancak yapılması gerekenlerin yanında oldukça eksiktir. Bu bilinçle hareket etmemiz gerektiğini düşünüyorum.

KaynakBu haber Mezopotamya Ajansı kaynak alınarak hazırlanmıştır.
Sonraki haber

Adana Cezaevlerinde İnsanlık Dramı: 38 Hasta Tutsak Tedavi Hakkından Mahrum

İlgili haberler

tümü →
0:00 0:00