Sincan Kadın Cezaevi raporu: İntiharlar, kötü muamele ve ertelenen tahliyeler
Çağdaş Hukukçular Derneği (ÇHD), Özgürlük için Hukukçular Derneği (ÖHD) ve Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği (CİSST) avukatlarından oluşan heyetin, Temmuz ayında Sincan Kadın Kapalı Cezaevi’nde yaptığı ziyaretlere ilişkin rapor yayımlandı. Cezaevinde tutulan 14 kadınla yapılan görüşmelerle hazırlanan raporda, sağlık hizmetlerine erişimden barınma koşullarına, kötü muameleden disiplin uygulamalarına kadar birçok alanda ağır hak ihlalleri yaşandığı belirtildi.
Yaşam hakkı bakımından riskler
Raporda, 2026 yılında cezaevinde en az dört kadının yaşamına son verdiği kaydedilerek, tutsakların anlatımlarına göre ölümlerin öngörülebilir ve önlenebilir olduğuna işaret edildi. Yakın zamanda yaşamını yitiren 23 yaşındaki bir kadının ölümüne ilişkin ihmaller bulunduğu belirtilen raporda, kadının ölümünden önce psikolojik destek talebinde bulunduğu ancak bu talebin cezaevi psikoloğu tarafından görmezden gelindiği aktarıldı. Müdahale ve hastaneye sevk sürecinde ciddi tıbbi ihmaller yaşandığı, olay sonrası yürütülen idari soruşturmada tanık mahpusların beyanlarının tutanaklara eksik veya hatalı geçirildiği ifade edildi. Adli ve idari soruşturmaların şeffaf, bağımsız ve etkili yürütülüp yürütülmediğinin ise kamuoyu tarafından bilinmediği vurgulandı.
Raporda ayrıca farklı tutukluların intihar girişiminde bulunduğu ve kendilerine zarar verdiği belirtilerek, cezaevindeki koşulların yaşam hakkı bakımından yarattığı risklere dikkat çekildi.
Talepler ancak kendine zarar verdikten sonra karşılandı
Tutukluların koğuş değişikliği, sağlık hizmetlerine erişim ve aileleriyle görüşme gibi temel taleplerinin uzun süre karşılanmadığı, bazı taleplerin ise ancak kendilerine zarar vermelerinin ardından yerine getirildiği belirtildi. Raporda yer alan beyanlara göre, koğuş değişikliği talebi karşılanmayan bir kadın tutukluya cezaevi müdürü tarafından mazgal arasından jilet verildi; tutuklunun boynunu kesmesi üzerine koğuş değişikliği talebi kabul edildi. Başka bir tutuklu, koğuş değişikliği talebine yanıt alamayınca koğuşun camlarını kırdı ve ardından hücreye götürüldü. 18 yaşından küçük bir tutuklu çocuğun intihar girişiminin ardından süngerli odaya alındığı aktarıldı. Bir başka tutuklunun aldığı cezayı öğrendikten sonra intihar girişiminde bulunduğu, devlet korumasındaki çocuğuyla bir yıl boyunca görüştürülmemesi üzerine yeniden intihara teşebbüs ettiği ve ancak bu girişimin ardından çocuğuyla görüştürüldüğü kaydedildi.
Hakaret ve tehdit iddiaları
Raporda, cezaevi personelinin tutuklulara yönelik tutumları ve kötü muamele iddialarına da yer verildi. Cezaevi müdürünün bir tutukluya “Siz kimsiniz lan, sizi burada öldürürüm” sözleriyle hakaret ve tehditte bulunduğu, infaz memurlarının da tutuklulara hakaret ettiği ve aşağılayıcı el hareketlerinde bulunduğu yönündeki beyanlara vurgu yapıldı.
Sağlık ve hijyen ihtiyaçları karşılanmıyor
Kadın tutukluların sağlık hizmetlerine erişiminde yaşanan sorunlar sıralandı. Jinekolojik tarama ve doğum kontrolü gibi koruyucu sağlık hizmetlerinin düzenli yapılmadığı, bazı tutukluların doğum kontrolü için hastaneye sevk edilmeyi haftalarca beklediği belirtildi. Ücretsiz dağıtılan pedlerin kalitesiz olduğu, kişisel hijyen ihtiyaçları için yalnızca duş jeli verildiği ve regl döneminde uygulanan kıyafet kotasının kadın mahpusları zorladığı aktarıldı.
Astım hastası olan ve düzenli risperidon kullanması gereken bir tutukluya infaz memurları tarafından ilacının ancak ağzını açması koşuluyla verildiği, bu uygulamaya karşı çıkması üzerine hakkında disiplin soruşturması başlatıldığı kaydedildi.
Raporda yer alan diğer sağlık hakkı ihlalleri şöyle sıralandı: Koğuşta yaşanan bir intihar olayı sonrası cam kesiğiyle yaralanan bir mahpusun ameliyat sonrasında fizik tedavi ve ilaç taleplerinin yaklaşık iki ay karşılanmadığı, kan kaybı nedeniyle sık sık bayıldığı ve tendon hasarı sebebiyle sol elini kullanamadığı bildirildi. Elinde cam parçası kaldığını infaz koruma personeline bildirmesine ve doktora gitmeyi talep etmesine rağmen talebinin “oraya sakız ya da ağda yapıştır çek” denilerek geri çevrildiği aktarıldı. Aynı mahpusun ruh sağlığı için talep ettiği psikolog görüşmesinin de uzun süre karşılanmadığı, fizik tedaviye çok geç başlandığı, sol el parmaklarını sınırlı oranda açıp kapatabildiği ve kalem tutmakta dahi zorlandığı ifade edildi. İlaçların mahpuslara genel olarak geç ulaştırıldığı ve bunun düzenli tedaviye erişimi fiilen engellediği belirtildi. Gebelik veya ileri yaş gözetilmeksizin, tedavi amacıyla hastaneye sevk edilen tüm mahpuslara kelepçe takıldığı aktarıldı.
İleri yaş kadın tutukluların yaşam koşullarına da dikkat çekildi. Cezaevinde bulunan 65 ve 66 yaşlarındaki iki kadın tutuklunun kendi ihtiyaçlarını tek başına karşılayamadığı, koğuş arkadaşlarının yaptığı başvuruların ise karşılıksız kaldığı belirtildi.
Aşırı kalabalık ve toplu hücre cezası
Barınma koşullarına ilişkin tespitlerde, 24 kişilik kapasiteye sahip bir koğuşta 34 kadın tutuklunun bulunduğuna dikkat çekildi. Bazı tutukluların tuvalet ve banyo önüne serilen yataklarda uyumak zorunda kaldığı, bu durumun hijyen sorunlarına yol açtığı ifade edildi. Benzer koşulların cezaevindeki başka koğuşlarda da yaşandığı aktarıldı.
Disiplin uygulamalarına ilişkin olarak bir koğuşta yaşanan tartışma gerekçe gösterilerek koğuşun tamamına hücre cezası verildiği belirtildi. Tutukluların 5-17 Temmuz tarihleri arasında 12 gün boyunca hücrede tutulduğu ve havalandırmaya çıkarılmadığı kaydedildi. Bu süreçte mahpusların gıda zehirlenmesi yaşadığı, günlerce kusma ve ishal şikâyetleri bulunmasına rağmen sağlık müdahalesi yapılmadan hücrede bırakıldıkları belirtildi. Aralarında husumet bulunan tutukluların aynı koğuşa yerleştirildiği yönündeki beyanlar da raporda yer aldı.
Çalışma ve sosyal hakların engellenmesi
Raporda, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan kadın tutsakların atölye, kurs ve sohbet faaliyetlerine katılmalarının engellendiği, spor faaliyetlerinin ise haftada 45 dakika ile sınırlandırıldığı belirtildi. 2023 yılında cezaevi müdürünün değişmesinin ardından daha önce farklı alanlarda çalışma imkânı bulunan tutukluların bu haklardan yararlandırılmadığı aktarıldı.
Dokuz siyasi kadın tutsağın tahliyesi erteleniyor
Raporda, siyasi kadın tutsakların koşullu salıverilme haklarının İdare ve Gözlem Kurulu kararlarıyla engellendiğine ilişkin bilgilere de yer verildi. Bu bölümdeki bilgilerin ÖHD Ankara Şubesi Hapishane ve Kadın Komisyonu’nun çalışmaları, Ekim 2023’te yayımlanan “Tahliye Hakları Elinden Alınan Kadın Mahpuslar” başlıklı raporu ve sonrasında edinilen bilgiler temel alınarak hazırlandığı kaydedildi.
İdare ve Gözlem Kurulu’nun hukuki dayanaktan yoksun gerekçelerle tutsakların tahliyelerini ertelediği, erteleme sürelerinin 3, 6, 9 veya 12 ay şeklinde olduğu aktarıldı. Uygulamanın ilk olarak Sincan Kadın Kapalı Cezaevi’nde yoğunlaştığı ve daha sonra diğer cezaevlerine yayıldığı belirtildi. Sincan’ın bu uygulama bakımından pilot cezaevi işlevi gördüğü değerlendirmesine yer verilen raporda, 9 siyasi kadın tutsağın tahliyesinin İdare ve Gözlem Kurulu kararlarıyla ertelendiği vurgulandı.
Bağımsız soruşturma ve denetim çağrısı
Raporda, cezaevinde yaşanan ihlallerin yaşam hakkı, sağlık, barınma ve kötü muamele başta olmak üzere birçok alana yayıldığına dikkat çekildi. Tutukluların temel hak ve taleplerine erişiminin engellenmesinin, kendilerine zarar verme ve intihar girişimleriyle sonuçlanan koşulları ağırlaştırdığı ifade edildi. Birleşmiş Milletler Mahpuslara Muameleye Dair Asgari Standart Kuralları (Mandela Kuralları), Kadın Mahpuslara Muamele ve Kadın Suçlular için Hapis Dışı Tedbirlere İlişkin Birleşmiş Milletler Kuralları (Bangkok Kuralları), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2’nci ve 3’üncü maddeleri ile Anayasa’nın 17’nci maddesine işaret edildi. Devletin gözetimi altındaki tutukluların yaşamını ve sağlığını koruma yükümlülüğü hatırlatıldı.
Heyet, tespitler doğrultusunda hayatını kaybeden mahpusların ölümlerine ilişkin adli ve idari soruşturmaların bağımsız, etkili ve şeffaf biçimde yürütülmesi ve sonuçlarının kamuoyuyla paylaşılması çağrısında bulundu. Hapishane müdürü hakkındaki kendine zarar vermeye ve intihara teşvik, jilet verme, hakaret ve tehdit iddialarının ivedilikle ve bağımsız biçimde soruşturulması, soruşturma süresince görevden uzaklaştırılması talep edildi.
Ayrıca Sincan Kadın Hapishanesi başta olmak üzere tüm hapishanelerde sağlık, barınma ve disiplin uygulamalarının bağımsız kurumlarca düzenli ve habersiz biçimde denetlenmesi; mahpusların yasal taleplerine erişebilmelerini sağlayacak etkili, erişilebilir ve hesap verebilir bir başvuru mekanizmasının hayata geçirilmesi istendi. Kadın mahpusların cinsiyete özgü sağlık ve hijyen ihtiyaçlarının uluslararası standartlara uygun biçimde karşılanması, ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpuslar dahil tüm mahpusların atölye, kurs, sohbet ve spor haklarından yasal çerçevede tam olarak yararlandırılması, bakıma muhtaç ve ileri yaştaki mahpusların ihtiyaçlarının uygun kurumlara nakil ya da özel destek yoluyla karşılanması talep edildi.
Heyet ayrıca İdare ve Gözlem Kurullarının koşullu salıverilme değerlendirmelerinde nesnel, denetlenebilir ve kanuni ölçütlere bağlı hareket etmesini; 3, 6, 9 ve 12 aylık periyodik erteleme uygulamalarının hukuki dayanağının ve hapishanelerin genelindeki sonuçlarının incelenmesini istedi. Koşullu salıverilme koşullarını taşıyan siyasi mahpusların tahliyelerinin hukuki dayanaktan yoksun ve keyfi kararlarla ertelenmesine son verilmesi, halihazırda tahliyeleri ertelenen 9 siyasi kadın mahpus bakımından verilen kararların bağımsız biçimde incelenmesi ve hukuka aykırı erteleme uygulamasından vazgeçilmesi çağrısı yapıldı.



