Siirt Newala Qeseba’da Hakikatlerin Üstünün Örtülmesine Karşı Ortak Ses: Çalışmalar Durdurulsun
Siirt’in Pervari ilçesi güzergâhında bulunan Newala Qeseba (Kasaplar Deresi) mevkiinde yol yapım çalışması sırasında ortaya çıkan kemikler sonrası durdurulan çalışmaların yeniden başlaması, sivil toplum örgütleri ve insan hakları savunucuları tarafından sert tepkiyle karşılandı. Çok sayıda sivil toplum kuruluşu, yol yapımının tarihi hakikatlerin ve olası delillerin üzerini kapatacağını belirterek çalışmaların derhal durdurulmasını talep etti.
Örgütler, “Newala Qesaba’daki hakikati açığa çıkaralım; Ölülere, yakınlarına ve insanlık onuruna sahip çıkarak barışı birlikte inşa edelim” başlığıyla yayımladıkları ortak açıklamada, bölgenin önemine dikkat çekti. Açıklamada, “Bugün üzeri tamamen betonla kapatılmak istenen Newala Qeseba (Kasaplar Deresi), Cumhuriyet’in kuruluşundan önceki dönemden günümüze kadar ölüye ve yakınlarına yönelik saygısızlığın ve şiddetin simgesi haline getirilmiştir” denilerek, bölgede yaşanan ağır hak ihlallerine vurgu yapıldı. “Burası, hakikatin üstünün örtüldüğü ve geçmişle yüzleşmenin engellendiği bir mekandır. 1915’ten itibaren Ermeniler ve Keldaniler, 1980 ve 90’lı yıllarda ise başta Kürtler olmak üzere ağır insan hakları ihlallerine maruz kalan, işkence gören, zorla kaybedilen ve faili meçhul cinayetler sonucunda yaşamını yitiren yüzlerce kişinin cenazesinin burada bulunduğu tahmin edilmektedir” ifadeleriyle tarihteki trajedilere işaret edildi.
Açıklamada, 1989 yılında Newala Qeseba’da toplu bir mezarın ortaya çıkarıldığı hatırlatılarak, “Zorla kaybedildiği belirtilen kişilere ait cenazelerin kimliklerinin ve ölüm nedenlerinin belirlenmesi için bağımsız uzmanların da katılımıyla bilimsel bir inceleme yapılması beklenirken, aynı gün Siirt Valiliği’nin talimatıyla kazılar durdurulmuştur. O tarihten bu yana herhangi bir adım atılmadığı gibi, çıkarılan sekiz cenazenin kimlikleri ve ölüm nedenleri de aydınlatılmamıştır” ifadeleriyle geçmişteki engellemelere dikkat çekildi.
Delillerin Yok Olması Endişesi
Açıklamada, bölgenin uzun yıllar çöplük alanı olarak kullanılmasının ardından yapılaşmaya açılmasının “taammüden işlenmiş bir suç” olduğu belirtildi. 2014 yılında Çevre Yolu çalışmaları sırasında kemiklerin ortaya çıkması üzerine durdurulan yol yapımının yıllardır yeniden başlanmak istendiği kaydedildi. 11 Nisan 2022’de “Newala Qesaba’da Hakikati Yok Etme Girişimlerini Birlikte Durduralım: İnsanlık Onuruna Sahip Çıkalım!” çağrısı yapıldığı hatırlatılan açıklamada, mevcut yol çalışmasının yeniden başlamasına tepki gösterildi.
Sivil toplum örgütleri, “Bu çalışma bu bölgede bulunan toplu mezarların ve olası delillerin zarar görmesine yol açacağı açıktır. Bu nedenle bu mekân bir kez daha hem ölülerin hem de yaşayanların haysiyetine, hafızasına ve hatırasına yönelik ağır bir şiddet altında. Bu şiddet hem fiziksel hem sembolik hem de tarihseldir” uyarısında bulundu.
Barış Umuduna Yönelik Saldırı Vurgusu
Açıklamada, “Ülkemizde barış umudunun yükseldiği, ölülerin insanlık onuruna yakışır biçimde layıkıyla anılmaya çalışıldığı bir eşikte yüzlerce cenazenin olduğu tahmin edilen Newala Qeseba’ya beton dökerek kapatmak saklanan hakikatleri ve yaşanmış suçları görünmez kılmaktır” denilerek, bu durumun zorla kaybetme vakalarına ilişkin hakikatin ortaya çıkarılmasını engelleyeceği ve toplumsal hafızada derin yarılmalara neden olacağı ifade edildi.
Sivil toplum örgütleri, “Yapılan her kapatma yalnızca insanlığa karşı işlenmiş suçlarla yüzleşme olanağını ortadan kaldırmak değil, bu aynı zamanda ölü yakınlarının yas tutma hakkını ellerinden alma, yaşananların mağdurları ve tanıklarını adaletsizliğe mahkûm etme ve onları hesaplaşılamayan bir geçmişe gömerek geleceksiz bırakmaktır. Ölüye saygı ve adalet, toplumsal ortaklığın ve barış içerisinde bir arada yaşamın asgari ilkesidir.” ifadeleriyle ölüye saygının önemini vurguladı. Açıklamada son olarak, Newala Qeseba’nın yapılaşmasının yaratacağı adaletsizliğin, “barış, demokrasi ve özgürlük talebine, toplumsal ortaklığa, bir arada yaşama umuduna yönelik bir saldırı” olduğu belirtildi.
Talepler Sıralandı
Açıklamada, Newala Qeseba’da zaman aşımının devlet sorumluluğunu karartmanın sistematik bir aracı olarak kullanılmasına; işkence, kötü muamele, yaşam hakkı ve yas tutma hakkı ihlallerinin soruşturulmayarak insanlığa karşı suçların üzerinin örtülmesi aracı haline getirilmesine izin verilmeyeceğinin vurgulanarak, talepler şu şekilde sıralandı:
- BM Genel Kurulu tarafından 20 Aralık 2006 tarihinde kabul edilen ‘Bütün Kişilerin Zorla Kaybedilmeden Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşmesi ve AİHM Jordan kararı gibi uluslararası sözleşmelerde yer aldığı şekilde Newala Qeseba’da süren yol yapımı ve yapılaşma çalışmaları derhal durdurulmalı, burası korunma altına alınmalıdır.
- Bağımsız uzmanların ve soruşturmacıların yer aldığı objektif ve şeffaf bir soruşturma sürecinin başlatılması ve cenazelerin Minnesota Protokolüne uygun biçimde ilgili uzmanlarca çıkartılarak kimliklendirilmesi ve ölüm nedenleri saptanarak sorumluların hesap vermesinin yolu açılmalıdır.
- İnsanlığa karşı işlenen suçlarda, sahici ve samimi bir özrün önemli bir adımı olduğundan Newala Qeseba toplumsal hafıza mekanına dönüştürülmelidir.
- Bu mekanlarda çiğnenen ve gömülen insanlık onurunu onarmanın tek yolu, onların onuruna saygı gösterecek bir hakikat arayışının önünü açmak ve adaleti sağlamaktır. Adalet Bakanlığı başta olmak üzere devletin ilgili kurumları ve siyasi sorumlular ulusal ve uluslararası yasaları uygulamaya koymalı, bu konuda derhal adımlar atmalı ve gerekli mekanizmaları kurmalıdır.
Ölüye Saygı ve Adalet Çağrısı
Açıklamanın devamında, “Ölüye saygı ve adalet barışın ilk adımıdır. Ölü bedene, hatırasına ve hafızasına hakaret edilerek barış inşa edilemez. Hakikatin açığa çıkarılması, adaletin sağlanması ve toplumsal ortaklığın onarılması talebi tüm yurttaşların dile getirme sorumluluğu taşıması gereken bir taleptir” denildi. Açıklamada, sadece ölü yakınlarının değil, bu topraklarda yaşayan hak bilincine sahip tüm yurttaşların, Newala Qeseba’da bulunan cenazelerin kimliklerinin tespit edilerek, usulüne uygun bir şekilde yakınları tarafından gömülmesi talepleri olduğu belirtildi.
Yaşanmış suçların tanınması, faillerin açığa çıkarılarak yargılanması ve benzer suçların “bir daha asla” yaşanmaması için gerekli tüm tedbirlerin alınması gerektiği vurgulandı. Adalet Bakanlığı, devletin ilgili kurumları ve siyasi sorumlular ile bu ülkede insanlık onuruna sahip çıkan tüm yurttaşlar, Newala Qeseba’da yaşanan bu ihlale karşı çıkmaya ve sorumluluk almaya davet edildi.
İmzacı Kurumlar
Metne imzacı sivil toplum örgütleri ve meslek odaları şunlar:
- Ölüye Saygı ve Adalet İnisiyatifi (ÖSAİ)
- Medeniyetler Beşiğinde Yakınlarını Kaybedenlerle Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği (MEBYA-DER)
- Anadolu Yakınlarını Kaybeden Ailelerle Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği (ANYAKAY-DER)
- İnsan Hakları Derneği (İHD)
- Türkiye İnsan Hakları Vakfı (THİV)
- Toplum ve Hukuk Araştırmaları Vakfı (TOHAV)
- Hafıza ve Adalet Merkezi
- Özgürlük İçin Hukukçular Derneği (ÖHD)
- Çağdaş Hukukçular Derneği (ÇHD)
- Doğu-Güneydoğu Dernekleri (DGD)
- 10 Ekim Barış Derneği
- Diyarbakır Tabip Odası
- 78’liler Girişimi
- Diyarbakır Barosu
- Van Barosu
- Adıyaman Barosu
- Şırnak Barosu
- Batman Barosu
- Siirt Barosu
- Şanlıurfa Barosu
- Mardin Barosu
- Muş Barosu



