Kozluca Kasteli: Gaziantep’in Gizli Su Uygarlığı Mirası

Gaziantep’in Şahinbey ilçesinde bulunan ve 16’ncı yüzyıldan günümüze ulaşan Kozluca Kasteli, kentin yer altı su mimarisine ışık tutuyor. Kayadan oyma livas kanalları ve birleşik kaplar mühendisliğiyle inşa edilen bu eşsiz yapı, günümüz su teknolojisine dahi örnek teşkil ediyor. Dünyada eşine az rastlanan livas ağıyla beslenen ve UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan kastel, teknoloji ve bilimin zirve yaptığı günümüzde bile önemini koruyor.

Kurak ve sıcak iklime sahip Gaziantep’te, suyun buharlaşmadan kente ulaştırılması amacıyla kayalar oyularak inşa edilen “livas” tünelleri ve bu suların halkın ortak kullanımına açıldığı “kastel” yapıları, kentin hafızasını yaşatmaya devam ediyor. Osmanlı tahrir defterlerinde 16’ncı yüzyılın başlarında mescit olarak kayıtlara geçen Kozluca Camisi’nin güneybatısında yer alan Kozluca Kasteli, kentin geçmişte sahip olduğu 16 kastelden günümüze sağlam kalabilen 6 örnek arasında bulunuyor.

Yer Altı Mimarisine Yoğun İlgi

Tarihi çarşılar ve kültür aksı üzerinde konumlanan bu önemli yapı, yerli ve yabancı turistlerin uğrak duraklarından biri haline geldi. Hafta içi günde 100 ila 200 arasında kişinin ziyaret ettiği kasteldeki yoğunluk, hafta sonları katlanarak artıyor. Kavurucu sıcakların etkili olduğu kentte, onlarca taş basamak inilerek ulaşılan mekan, doğal serinliğiyle de ziyaretçilerin dikkatini çekiyor.

Alanda rehberlik yapan öğretmen Vakkas Kaplan, gelen kafilelere yapının tarihini, kayadan oyma livas sisteminin işleyişini ve dönemin toplumsal yaşamını ayrıntılı bir şekilde anlatıyor. Ziyaretçiler, yer altındaki su hazneleri ve kanalların geçmişte kentin kılcal damarları gibi nasıl işlediğini yerinde gözlemleme fırsatı buluyor.

Birleşik Kaplar Usulü ve Kamusal Yaşam

Kozluca Kasteli, sade kesme taş mimarisi ve birleşik kaplar ilkesine dayanan su dağıtım mühendisliğiyle öne çıkıyor. Temiz su ile atık suyun birbirine karışmadan tahliye edildiği bu gelişmiş sistemde, geçmişte halk ücretsiz olarak temiz suya ulaşıyor; çamaşır, yün yıkama, abdest alma ve banyo gibi temel ihtiyaçlarını karşılıyordu. Tek su haznesine sahip olan ve avlusunda pişmiş topraktan künklerle akaçlama yapılan su kanalları bulunan yapı, kentin diğer kastelleriyle yer altından bağlantı kuruyordu.

Evlerin altından geçen livas kanallarına açılan kuyulardan su çekilirken, aynı zamanda yazın sıcaktan bozulacak gıdalar da bu soğuk kuyulara sarkıtılarak korunuyordu. Geçmişte bir mescit bölümü de barındıran Kozluca Kasteli, kentin hem sosyal yaşamını hem de mühendislik mirasını bünyesinde barındırıyor.

UNESCO Geçici Listesinde Yer Alıyor

2018 yılında Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından Dünya Mirası Geçici Listesi’ne kabul edilen kastel ve livas sistemi, kentin görünmeyen yüzünü temsil ediyor. Restore edilerek turizme kazandırılan Kozluca Kasteli, Gaziantep’in yer altı su uygarlığını belgeleyen en canlı merkezlerden biri olarak kapılarını açık tutmaya devam ediyor.

Bu haber Mezopotamya Ajansı kaynak alınarak hazırlanmıştır.