Çukurova’da Tarımsal Alarm: Pamuk Üretimi Yüzde 66 Azalırken, Çiftçi Girdapta
Çukurova’nın verimli topraklarında tarımsal üretim deseninde köklü bir değişim yaşanıyor. Türkiye’nin en önemli tarım bölgelerinden Adana’da pamuk üretimi son 10 yılda yüzde 66 gibi dikkat çekici bir oranda gerilerken, mısır üretimi yüksek seviyesini koruyor. Artan maliyetler, değişken piyasa koşulları ve derinleşen su sorunu, bölgedeki çiftçilerin üretim tercihlerini yeniden şekillendiriyor, tarımın geleceğine dair endişeleri artırıyor.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, Adana’da 2015 yılında 138 bin 612 ton olan kütlü pamuk üretimi, 2025’e gelindiğinde 46 bin 550 tona kadar düştü. Bu gerileme, Ceyhan gibi önemli tarım merkezlerinde pamuk ekim alanlarının daralmasına yol açarken, mısır üretiminde ise artış gözlemlendi. Karataş’ta ise geleneksel üretimin yanı sıra sera yatırımları da gündeme geldi. Bu tablo, üreticinin değişen tercihlerini açıkça ortaya koyarken, maliyetlerin yükselişi, pazarlama sorunları ve su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı gibi faktörler, Çukurova tarımının kaderini belirliyor.
Çukurova’nın tarımsal üretimindeki bu dönüşüm, Adana’nın son 10 yıllık istatistiklerine çarpıcı bir şekilde yansıdı. TÜİK Bitkisel Üretim İstatistikleri, Adana’da 2015’teki 138 bin 612 ton kütlü pamuk üretiminin, 2023’te 85 bin 401 tona, 2024’te 63 bin 173 tona ve 2025’te ise sadece 46 bin 550 tona indiğini gösteriyor. Bu düşüş, pamuk üretiminde on yılda yaklaşık yüzde 66,4’lük bir azalma anlamına geliyor. Aynı dönemde mısır üretimi ise istikrarlı bir şekilde yüksek seviyesini korudu. Adana’da 2015’te yaklaşık 1 milyon 15 bin ton olan mısır üretimi, 2025’te 1 milyon 31 bin 473 tona ulaştı. Soya üretimi ise 2024’te 107 bin 447 tonken, 2025’te 84 bin 415 tona geriledi. Ancak 2025 verilerine göre Adana, Türkiye’deki toplam 148 bin 750 tonluk soya üretiminin yüzde 56,8’ini tek başına karşılayarak soyanın bölge için önemini koruduğunu, ancak üretimde dönemsel dalgalanmalar yaşandığını ortaya koydu.
Maliyetler Üreticinin Tercihlerini Şekillendiriyor
Pamuk üretiminde gübre, mazot, tohum, zirai ilaç, işçilik ve hasat giderleri gibi kalemler, üreticinin maliyet hesaplarını derinden etkiliyor. Mısırın makineyle ekim ve hasada daha elverişli olması, yem ve gıda sanayisindeki geniş kullanım alanları ile ikinci ürün olarak yetiştirilebilmesi, üretici tercihlerinde kritik bir rol oynuyor. Soya ise münavebeli üretim ve bitkisel yağ sanayisi açısından önemini sürdürüyor. Ancak üreticinin hangi ürünü ekeceğini belirleyen unsurlar sadece maliyet ve satış fiyatlarıyla sınırlı değil; sulama olanakları, devlet destekleme politikaları ve ürünün pazara hangi koşullarda ulaştırılabildiği de üretim desenini doğrudan etkiliyor.
Ceyhan’da Pamuk Ekimi Daralırken, Mısır Üretimi Artıyor
Çukurova’daki tarımsal dönüşümün ilçelerdeki yansımaları da dikkat çekici. Adana’nın önemli tarım merkezlerinden Ceyhan’da yaşanan değişimler, bölgenin geleceği hakkında ipuçları sunuyor. Ceyhan Ticaret Borsası’nın 2023 ve 2024 yılı verilerine göre, ilçede pamuk ekim alanı 52 bin dekardan 32 bin 400 dekara geriledi. Aynı dönemde pamuk üretimi de 22 bin 949 tondan 15 bin 910 tona düştü. Mısırda ise farklı bir tablo gözlemlendi; ekim alanı 386 bin dekardan 350 bin 815 dekara gerilemesine rağmen, üretim 413 bin 769 tondan 418 bin 125 tona yükseldi. Bu veriler, Ceyhan’da pamuk üretiminin düşüşünü sürdürürken, mısır üretiminin ekim alanındaki daralmaya rağmen artış gösterdiğini kanıtlıyor.
Karataş’ta Karpuz ve Sera Yatırımları Gündemde
Adana’nın kıyı ilçesi Karataş’ta tarımsal üretimin önemli başlıklarından biri karpuz yetiştiriciliği olarak öne çıkıyor. Verilere göre; ilçede 2024 yılında 31 bin dekar alanda 170 bin 500 ton karpuz üretildi. Dekar başına verim 5,5 ton olarak kaydedildi. Adana İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün 2015 yılı açıklamasında Karataş’taki karpuz ekim alanının 32 bin dekar olduğu belirtilmişti. İki dönemin verileri, ekim alanının yaklaşık aynı düzeyde kaldığını gösteriyor. Ancak üretim miktarındaki uzun vadeli değişimi ortaya koymak için aynı dönemlere ait üretim verilerinin de karşılaştırılması gerekmektedir. İlçede sera yatırımları da tarımsal üretimin geleceği açısından büyük önem taşıyor. Karataş Sera Organize Tarım Bölgesi, 3 bin 200 dekarlık alanda planlandı. Adana İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün 2025 yılı faaliyet raporunda, bu bölgede topraksız tarım yöntemiyle yıllık 100 bin ton domates üretiminin hedeflendiği ifade edildi.
Narenciye ve Örtü Altı Üretiminin Yükselişi
Çukurova’da tarımsal değişim yalnızca tarla bitkileriyle sınırlı kalmadı. Adana ve Mersin’in farklı ilçelerinde mandalina, limon ve portakal bahçeleri, tarımsal üretimin önemli bileşenleri arasına girdi. Mersin’in kıyı kesimlerinde ise muz yetiştiriciliği ve örtü altı üretimi büyük bir gelişim gösterdi. Narenciye üretiminde çeşit seçimi, hasat zamanı, paketleme, depolama ve ihracat koşulları, üreticinin gelirini doğrudan etkiliyor. Sera üretiminde ise kuruluş maliyetleri, enerji, sulama, gübreleme ve bakım giderleri belirleyici unsurlar oluyor. Meyve bahçelerine geçiş, arazi kullanımında uzun vadeli bir değişime neden olurken, sera yatırımları da yüksek başlangıç sermayesi gerektiriyor. Üretim alanlarının genişlemesi tek başına çiftçinin gelirinin arttığı anlamına gelmiyor; ürünün satış fiyatı, pazara erişim olanakları ve üretim maliyetleri de belirleyici olmaya devam ediyor.
Tarlada Ucuz, Rafta Fahiş Fiyat: Tüketici ve Üretici Arasındaki Uçurum
Çukurova’da narenciye üretimindeki değişim, ürün miktarının tek başına çiftçinin gelirini belirlemediğini acı bir şekilde ortaya koyuyor. TÜİK verilerine göre, Türkiye’de 2025 yılında mandalina üretimi bir önceki yıla göre yüzde 5,8 artarak 2,1 milyon tona yükselirken, portakal üretimi yüzde 17,5 azalarak 1,33 milyon tona, limon üretimi ise yüzde 34,4 düşerek 1,14 milyon tona geriledi. Buna rağmen, 2026 hasat döneminde Adana’da limon ve mandalinanın bahçe fiyatları dip yaptı. Ekim ortasında limonun kilogramı 5 liraya, mandalinanın kilogramı ise 5-7 liraya kadar düştü. Hasadın devam etmesi, depolarda önceki sezondan kalan ürünlerin bulunması ve ihracatta yaşanan sorunlar fiyatlar üzerinde büyük bir baskı oluşturdu. Üreticinin emeğini düşük fiyata sattığı ürünün tüketiciye aynı oranda ucuzlamaması, tarımda üretici ile market arasındaki fahiş fiyat farkını bir kez daha gündeme getirdi. Türkiye Ziraat Odaları Birliği’nin (TZOB) Eylül 2026 verilerine göre, limonun kilogramı üreticide 7 liradan satılırken, market fiyatı akıl almaz bir şekilde 51,34 liraya ulaştı. Üretici ile market arasındaki fiyat farkı yüzde 633,4 olarak hesaplandı. Bu tablo, ürünün tarladan tüketicinin sofrasına ulaşana kadar geçen süreçte fiyatın nasıl katlandığını çarpıcı bir biçimde gözler önüne seriyor. TÜİK’in Ağustos 2026 verileri de maliyet baskısını destekliyor; Tarımsal girdi fiyat endeksi yıllık yüzde 30,28 artarken, enerji ve yağlayıcılar grubundaki yıllık artış yüzde 43,14 oldu. Gübre, enerji, sulama, sera malzemeleri, işçilik ve nakliye giderleri, özellikle örtüaltı üretiminde maliyetleri belirleyen başlıca kalemler arasında bulunuyor. Bu nedenle, Çukurova’da narenciye bahçelerinin ve sera alanlarının genişlemesi tek başına üreticinin kazancının arttığı anlamına gelmiyor. Üretimin sürdürülebilirliği; ürünün hangi fiyattan satıldığına, üretim maliyetlerine, pazara erişime ve çiftçinin satış sürecindeki payına sıkı sıkıya bağlı olmaya devam ediyor.
Su Kaynakları ve İklim Değişikliğinin Baskısı
Çukurova’da tarımsal üretimin geleceğini belirleyen temel konulardan biri, su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi. Bölgedeki üretimin büyük ölçüde sulama olanaklarına bağımlı olması, düzensizleşen yağışlar ve yükselen sıcaklıklar karşısında üretim planlamasını her zamankinden daha kritik hale getiriyor. Özellikle sulama ihtiyacı yüksek ürünlerin geniş alanlarda yetiştirilmesi, havza ölçeğinde kapsamlı bir su planlamasını zorunlu kılıyor. Damla ve yağmurlama gibi modern sulama yöntemleri, uygun koşullarda suyun daha kontrollü ve verimli kullanılmasına katkı sağlayabilir. Üretim planlamasında sadece ürünün ekonomik getirisi değil, su ihtiyacı, toprağın özellikleri ve iklim koşulları da titizlikle dikkate alınmalı. Çiftçinin değişen maliyetler karşısında üretimini sürdürebilmesi için devlet destekleme politikaları, pazarlama olanakları ve sağlam bir sulama altyapısı hayati önem taşıyor.
Çukurova’nın Tarımsal Geleceği Belirsizliğe Doğru
Adana ve Ceyhan verileri, pamuk üretimindeki ciddi gerilemeye karşılık mısırın yüksek üretim seviyesini koruduğunu gözler önüne seriyor. Karataş örneği ise geleneksel açık alan üretiminin yanı sıra modern sera yatırımlarının da bölgenin tarımsal gündeminde önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor. Ancak bu değişimi Çukurova’nın tüm ilçelerinde aynı biçimde yaşanan bir dönüşüm olarak değerlendirmek yanıltıcı olabilir. İlçelerin özgün ürün desenini doğru bir şekilde ortaya koymak için ekim alanları, üretim miktarları, verim ve sulama olanaklarının birlikte ve ayrıntılı bir şekilde incelenmesi gerekiyor. Çukurova’nın tarımsal kapasitesinin korunması; üretim maliyetlerinin düşürülmesi, çiftçinin ürününü adil ve uygun koşullarda pazarlayabilmesi, su kaynaklarının korunması ve toprağın verimliliğinin sürdürülmesiyle doğrudan ilişkilidir.
Çukurova’nın Değişen Ürün Haritası
Çukurova’da pamuk üretimi gerilerken, mısır, soya ve narenciye gibi ürünler daha fazla öne çıkıyor. Adana’da mısır ve soya üretimi önemini korurken, Ceyhan’da mısır, Karataş’ta ise karpuz ve sera üretimi belirleyici hale geldi. Adana ve Mersin’de mandalina, limon ve portakal yetiştiriciliği yaygınlaşırken, Mersin’in kıyı kesimlerinde muz ve örtü altı üretimi gelişim gösteriyor. Tüm bu değişimlerin ardında ise artan maliyetler, kısıtlı su kaynakları ve değişken piyasa koşulları, üreticinin ürün tercihlerini belirleyen temel faktörler olarak yer alıyor.



