Azam Bahrami: ‘Jin, Jiyan, Azadî’ Sloganı, İran’da Toplumsal Değişimin Ortak Paydası
İran Özgürlük Kongresi üyesi Azam Bahrami, “Jin, jiyan, azadî” protestolarının toplumsal normların dönüşümüne yol açtığını belirterek, “Küllerin altında olduğu düşünülen hareket hâlâ son derece canlı. Bu slogan genel taleplerin ortak paydasına dönüştü” değerlendirmesinde bulundu.
İran’ın başkenti Tahran’da Jîna Emînî’nin katledilmesinin ardından başlayan protestolarda kadınların haykırdığı “Jin, jiyan, azadî” sloganı ve etkisi tüm dünyada yankı buldu. İran ve Doğu Kürdistanlı kadınların mücadelesi, Türkiye’den Avrupa’ya, Asya’dan Hindistan’a kadar çok sayıda ülke tarafından sahiplenildi. İranlı kadınlarla dayanışmak amacıyla alanlara çıkan kadınlar, “Jin, jiyan, azadî” sloganı etrafında birleşti.
Jîna Emînî şahsında katledilen kadınların anısına dayanışmayı ülke ülke büyüten kadınlar, kimi saçlarını kesti, kimi yasaklı sokaklarda dans ederek şarkı söyledi, kimi de öfke ve isyanını İran rejiminin cinsiyetçi ve kadın düşmanı politikalarına yöneltti. Kadınlar, savaş ile artan baskıya rağmen direnişini, gözaltı, tutuklama, tecavüz ve idam tehdidine karşı toplumsal değişim ve dönüşüm konusundaki ısrarını sürdürüyor.
İran Özgürlük Kongresi üyesi Azam Bahrami, İranlı kadınların bu toplumsal dönüşümdeki rolüne ve karşı karşıya kaldığı politikalara dair Mezopotamya Ajansı’nın (MA) sorularını yanıtladı.
“Jin, jiyan, azadî” direnişinin üzerinden dört yıl geçti. İran’da kadınların mücadelesi bu süreçte nasıl değişti?
2022 sonbaharında başlayan süreç artık klasik anlamda bir “protesto hareketi” olmaktan çıktı. Günlük yaşamın içine yayılan, dağınık bir sivil itaatsizlik biçimine dönüştü. İlk günlerde direniş daha çok gösteriler, sokak eylemleri, sloganlar ve kitlesel toplanmalar üzerinden ifade edilirken, bugün bunun en görünür biçimi, zorunlu başörtüsü kurallarına açıkça uymayı reddetmek. Bu durum mağazalarda, üniversitelerde, toplu taşımada ve hem büyük hem de küçük kentlerin sokaklarında görülüyor. Bu aynı zamanda bireysel, tekrarlanan ve büyük ölçüde lidersiz bir direniş biçimi. Binlerce kadın bunu her gün, aynı anda gerçekleştiriyor. “Yoğunlaşmış protesto”dan “yaygın sivil itaatsizlik”e geçiş, son dört yılın en önemli gelişmelerinden biri.
“Sivil itaatsizlik” olarak tariflediğiniz direniş biçimi İranlı kadınların toplumsal yaşamında nasıl bir değişikliğe yol açtı?
Kadınların talepleri artık İran toplumunun karşı karşıya olduğu daha geniş krizlerden ayrı düşünülemez. Kadınların mücadelesi, bu farklı ve birbiriyle kesişen krizleri birbirine bağlayan temel unsurlardan biri haline geldi.
Cesaret eylemleri çoğaldı. Kadınlar daha önce kendilerine kapalı ya da uygun görülmeyen kamusal alanları, sokakları ve mekânları sahiplenmeye başladı; şarkı söyleyerek, dans ederek ve çeşitli sanatsal ve sosyal ifadelerle görünür oldular. Aynı zamanda uzun süre marjinalleştirilmiş, hatta bazı durumlarda neredeyse unutulmuş kadınların sesleri çok daha fazla görünürlük ve önem kazandı.
Hükümet ise stratejisini değiştirdi. Doğrudan sokak şiddetine ve kitlesel öldürmelere dayalı yöntemlerden, idari, teknolojik ve ekonomik kontrol biçimlerine doğru kaydı. Bunlar arasında sözde “Hijab ve İffet” düzenlemeleri, yüz tanıma kameraları, işletmelerin zorla kapatılması ve kadınları zorunlu başörtüsü kurallarını ihlal ettikleri gerekçesiyle ihbar etmeyi sağlayan uygulamalar bulunuyor. Yani baskı mutlaka daha şiddetli hale gelmedi; ancak daha sofistike, yaygın ve müdahaleci bir niteliğe büründü. Bir diğer önemli gelişme ise hareketin kentli orta sınıfın ötesine geçmesi oldu. “Kadın, Yaşam, Özgürlük” artık Belucistan ve Kürdistan’daki mücadelelerde olduğu kadar ekonomik zorluklar ve toplumsal adaletsizlik karşısındaki mücadelelerde de ortak bir protesto dili haline geldi. Kadınların talepleri artık İran toplumunun karşı karşıya olduğu daha geniş krizlerden ayrı düşünülemez. Kadınların mücadelesi, bu farklı ve birbiriyle kesişen krizleri birbirine bağlayan temel unsurlardan biri haline geldi.
Kadınlar, böylesi bir direniş ve protesto içerisindeyken ne tür insan hakları ihlalleriyle karşı karşıya kaldı? Gözlemledikleriniz neler oldu?
Gördüğüm belgelenmiş raporlar ve tanıklıklara dayanarak söyleyebilirim ki ihlallerin kapsamı son derece geniş. Bunlar arasında mahkeme kararı ya da yakalama emri olmaksızın keyfi tutuklamalar, avukata erişim olmadan gerçekleştirilen uzun süreli sorgulamalar ve çok sayıda vakada gözaltı sırasında uygulanan fiziksel ve psikolojik kötü muamele bulunuyor. Birleşmiş Milletler’in İran’daki 2022 protestolarını araştırmak üzere oluşturduğu Hakikat Bulma Misyonu, bu ihlallerin bazılarını “sistematik toplumsal cinsiyete dayalı şiddet” biçimleri olarak tanımladı. Baskı yalnızca gözaltıyla sınırlı değil; giderek kadınların gündelik yaşamlarına da uzanıyor. Kadınlar üniversitelerden ve işlerinden uzaklaştırılıyor, bankacılık hizmetlerinden yararlanmaları engelleniyor, yüksek para cezalarına çarptırılıyor, ülke dışına çıkmaları yasaklanıyor, araçlarına el konuluyor. Ayrıca zorunlu başörtüsü takmayan kadınlara hizmet verdikleri gerekçesiyle işletmeler mühürleniyor.
Başka bir ifadeyle, cezalandırma artık yalnızca protesto eden kadının kendisine yönelmiyor. Onun çevresindeki sosyal ve ekonomik ağlar da giderek hedef alınıyor. Bu, baskının niteliğinde önemli bir stratejik değişime işaret ediyor. Beni daha fazla endişelendiren ise kadın aktivistlere yönelik “ulusal güvenliğe karşı komplo” ve “casusluk” gibi ulusal güvenlik suçlamalarının giderek daha fazla kullanılması. Bu tür suçlamalar çok ağır hapis cezalarına, hatta bazı durumlarda ölüm cezasına yol açabiliyor.
İran’daki kadınların toplumsal değişim ve dönüşümdeki rolü tartışmasız tüm dünyada yankı bulurken, Rejimin daha da sertleştiğine tanıklık ettik. Rejim bu direnişi baskılamak adına nasıl bir kontrol mekanizmasına başvurdu?
Savaş da hükümete kadın protestoları dahil her türlü muhalefeti daha fazla güvenlikçi bir çerçeveye oturtmak için yeni bir gerekçe sağladı. Bununla birlikte çok sayıda sanatçı, sporcu, gazeteci ve girişimci de İran’da eşitlik mücadelesine katıldı.
Bana göre en önemli başarı, toplumsal normların dönüşmüş olması. Kent toplumunun geniş kesimlerinde başörtüsü takmamak, yasalar temelden değişmemiş olsa bile, gündelik hayatın giderek daha fazla normalleşen bir parçası haline geldi. Kadınların bedenleri ve kıyafetleri meselesi, İran’daki siyasi söylemin merkezine taşındı. Artık tabu olarak görülen bir konu değil.
İkinci önemli başarı, kısıtlamalara, baskıya ve kadınların bedenleri ve hayatları üzerindeki kontrole karşı mücadele etrafında kuşaklar ve sınıflar arasında bir bağ kurulmuş olması. Tahran’daki üniversite öğrencilerinden küçük kentlerde ve marjinalleştirilmiş bölgelerde yaşayan kadınlara kadar geniş bir kesim bu mücadelede ortaklaşıyor.
Üçüncü başarı ise uluslararası görünürlük. Birleşmiş Milletler Hakikat Bulma Misyonu’nun kurulması, baskıdan sorumlu kişi ve kurumlara yönelik yaptırımlar ve İran dışında yaşayan kadınların uluslararası insan hakları örgütleriyle kurduğu geniş ağlar bunun önemli parçaları. Bütün bunlar adalet ve hesap verebilirlik mücadelesini güçlendirirken, protestonun farklı cephelerini ve biçimlerini de genişletti ve çeşitlendirdi. Bugün “küllerin altında” olduğu düşünülen hareket aslında hâlâ son derece canlı.
Buna karşılık hükümet, kontrolü yeniden tesis etmek için hukuki, teknolojik ve ekonomik araçları bir arada kullanıyor. Resmen askıya alınmış olan başörtüsü yasası, buna rağmen idari talimatlar aracılığıyla fiilen uygulanmaya devam ediyor. Yetkililer kamusal alanlarda ve metroda akıllı gözetim kameralarının ve yüz tanıma teknolojilerinin kullanımını genişletti. Aynı zamanda işletmeler ve aileler üzerinde ekonomik baskı uygulanıyor. Bunların yanında hükümet, “aile değerlerini” yeniden tanımlamaya ve hareketin psikolojik ve kültürel anlatılarına karşı koymaya yönelik propaganda kampanyaları da yürütüyor. Son dönemde yaşanan savaş da hükümete kadın protestoları dahil her türlü muhalefeti daha fazla güvenlikçi bir çerçeveye oturtmak için yeni bir gerekçe sağladı. Bununla birlikte çok sayıda sanatçı, sporcu, gazeteci ve girişimci de İran’da eşitlik mücadelesine katıldı.
Savaşın ardından yaşanan tablo daha da ağır. Kadınlar başta olmak üzere çok sayıda İranlı ya tutuklandı ya çeşitli gerekçelerle katledildi ya da toplu idam edildi. Yaşananları nasıl değerlendiriyorsun?
Son bir buçuk yılda tanık olduğumuz tablo eşi benzeri görülmemiş boyutta. Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün raporlarına göre İran, 2025 yılında dünyadaki diğer tüm ülkelerden daha fazla infaz gerçekleştirdi. Bazı tahminlere göre bu sayı bini aştı. İnsan Hakları İzleme Örgütü bunun 1980’lerin sonlarından bu yana görülen en yüksek infaz düzeyi olduğunu belirtti. 2024 yazındaki İran-İsrail savaşının ardından hükümet, savaşın yarattığı yüksek güvenlik ortamını “casusluk” ve “düşmanla işbirliği” gibi suçlamalarla siyasi mahkûmlara yönelik bir tasfiye gerçekleştirmek için kullandı. Dey ve Bahman 1404’teki (Aralık 2025–Ocak 2026) yeni protestoların ardından güvenlik güçlerinin gerçek mermi kullandığı ve interneti kestiği bildirildi. Bu da baskının gerçek boyutlarının dış dünya tarafından görülmesini son derece zorlaştırdı. Benim tepkim öfke ve sorumluluk duygusunun birleşimi. Bu rakamların yalnızca istatistik olarak kalmasına izin verilmemeli. Bu sayıların arkasında, meşruiyet krizini çözmek yerine devletin mümkün olan en yüksek baskı düzeyine başvurduğu bir yönetim biçimi yatıyor. Bu nedenle belgeleme, evrensel yargı yetkisi ve BM Hakikat Bulma Misyonu gibi mekanizmalar aracılığıyla uluslararası hukuki hesap verebilirlik ve sürdürülebilir diplomatik baskının sivil dayanışmayla birlikte yürütülmesi gerektiğine inanıyorum. Bunların tümü, giderek ağırlaşan bu baskı düzeniyle mücadele etmek ve ona direnmek için elimizde kalan az sayıdaki araçtan bazıları.
Ülkedeki gazetecilerin bu ağır tabloyu dünyaya duyurmaya çalışırken karşılaştığı baskılara dair bilgilerini de paylaşır mısın?
İran uzun yıllardır dünyada en fazla gazeteciyi hapse atan ülkeler arasında yer alıyor. Gazetecileri Koruma Komitesi (CPJ) ve Sınır Tanımayan Gazeteciler’in (RSF) son raporları, özellikle protestoları haberleştiren gazetecilerin gözaltına alınmasıyla bu eğilimin daha da yoğunlaştığını gösteriyor. “Rejime karşı propaganda” ve “ulusal güvenliğe karşı komplo” gibi muğlak biçimde tanımlanan suçlamalar, gazetecileri hapse atmak için kullanılan başlıca araçlar arasında olmaya devam ediyor. İran dışında çalışan gazeteciler açısından ise baskı farklı bir biçim alıyor: Ulusötesi baskı. BBC Persian, Radio Zamaneh ve Iran International gibi Farsça yayın yapan medya kuruluşlarında çalışan gazetecilerin İran’daki aileleri defalarca çağrıldı, sorgulandı ve bazı durumlarda gözaltına alındı. Amaç gazetecilerin kendileri üzerinde baskı oluşturmak. Buna kişisel hesapların hacklenmesi, dijital gözetim ve çevrim içi yıldırma, taciz ve karalama kampanyaları da ekleniyor. Bunun sonucunda “uzaktan oto-sansür” olarak tanımlayabileceğimiz bir durum ortaya çıkıyor. Nihai amaç, bağımsız medya çalışanlarının sesini, İran’dan binlerce kilometre uzakta olsalar bile susturmak.
Peki, kadın gazeteciler için ayrı bir baskıdan söz etmek mümkün mü?
Kadın gazeteciler ek baskılarla karşı karşıya. Onlar yalnızca genel baskı mekanizmasının hedefi olmakla kalmıyor; muhalefetin bazı kesimlerinde aşırı sağ fikirleri güçlendirmeyi amaçlayan daha yoğun saldırılara da maruz kalıyorlar. Aynı zamanda, dünyadan sürekli yeni haberlerin aktığı bir medya ortamında İran’a ilişkin haberlerin görünür kalmasını sağlamak için giderek daha zor bir mücadele veriyorlar.
Jina Emini ardından başlayan ve ülkeye yayılan bu direniş hali, İranlı kadınların mücadelesini daha da görünür kıldı. İranlı kadınların bu mücadelesinin uluslararası topluma yansımasını da konuşalım…
Kadınlar yalnızca jeopolitik hesaplamaların nesneleri değil, kendi başlarına siyasi aktörlerdir. Dolayısıyla kadın haklarına küresel ölçekte bakış, kadınları yalnızca jeopolitik değişkenler üzerinden değerlendirmekten çıkmalı ve onların siyasi dönüşümdeki özne konumunu merkeze almalıdır.
Kadınların bedenleri ve kıyafetleri, hükümetin totaliter kontrol anlayışına her gün ve herkesin gözü önünde meydan okunan bir savaş alanına dönüştü. Bu, bir defalık bir protesto eylemi değil. Milyonlarca kadının binlerce farklı yerde her gün tekrarladığı süreklilik taşıyan bir direniş biçimi. Tam da bu gündelik tekrar, bu mücadeleyi birçok başka protesto hareketinden ayırıyor ve ona özel bir dayanıklılık kazandırıyor. Aynı zamanda bu mücadele doğası gereği kesişimsel. Yaşam maliyeti krizine, Kürtler ve Beluclar gibi ezilen etnik toplulukların taleplerine ve siyasi alanın kapatılması ve dışlanmayla karşı karşıya kalan genç kuşağın öfkesine bağlanıyor. Bu nedenle “Kadın, Yaşam, Özgürlük” artık yalnızca kadınlara ait bir slogan olmaktan çok daha fazlası. İran toplumunun genel taleplerinin ortak paydasına dönüştü.
Uluslararası açıdan bakıldığında toplumsal cinsiyete dayalı baskı, dayanışmanın kurulabileceği evrensel ve kolay anlaşılır bir dil de sunuyor. Mücadelenin, İran’daki krizin diğer boyutlarından daha geniş bir uluslararası ilgi ve destek görmesinin nedenlerinden biri de bu. Aynı zamanda kadınların güç talep ettiği ve küresel feminist hareketin uzun zamandır savunduğu bir gerçeği pratikte ortaya koyduğu bir alan: Kadınlar yalnızca jeopolitik hesaplamaların nesneleri değil, kendi başlarına siyasi aktörlerdir. Dolayısıyla kadın haklarına küresel ölçekte bakış, kadınları yalnızca jeopolitik değişkenler üzerinden değerlendirmekten çıkmalı ve onların siyasi dönüşümdeki özne konumunu merkeze almalıdır.
Ulusal ve uluslararası alanda kadın dayanışması nasıl şekillendi? Son olarak direnen tüm kadınlara mesajınız ne olur?
Merkezi bir liderliğin olmadığı ve sistematik baskının hüküm sürdüğü bir ortamda, kuşaklar, etnik topluluklar ve İran içindeki kadınlarla İran dışındaki kadınlar arasındaki dayanışma, bu hareketin ayakta kalmasını sağlayan temel unsurlardan biri oldu. Hiçbir merkezi olmayan hareket, karşılıklı destek, belgeleme ve uluslararası savunuculuk ağları olmadan böylesine güçlü bir baskı mekanizmasına uzun süre dayanamaz.
İran’da direnen kadınlar, gündelik hayattaki her küçük direniş eyleminin daha büyük bir mücadelenin parçası olduğunu biliyor. Sıradan hayatın kendisini sürekli bir direniş biçimine dönüştürmenin de tarih yazmanın bir yolu olduğunun farkındalar.
O an önemsiz gibi görünse bile, bu eylemler görülüyor, hatırlanıyor ve kayda geçiriliyor. Sesleri savaşın, yoksulluğun ya da baskının dayattığı sessizlik içinde kaybolmayacak. İran dışındaki bizlerin sorumluluğu, bu sesleri daha fazla duyurmak, yaşananları belgelemek ve uluslararası kurumlar aracılığıyla hesap verebilirlik talep etmek. Bu mücadele tek bir kuşağa ya da belirli bir gruba ait değil. Bu, adalet arayışının ve yaşam ile özgürlüğü seçme hakkının artık suç olarak görülmediği, aksine bir hak olarak kabul edildiği bir İran’a doğru birlikte yürünen bir yol.



