Yado ve Têlî Hanım’ın yaşamı ile mücadelesine dair yeni belgelere ulaşan tarihçi Dr. İsmet Konak, her iki ismin de 1929 yılında birlikte katledildiğini açıkladı.
Tarihçi Dr. İsmet Konak, Cumhuriyet Arşivi’nde Yado ve Têlî Hanım’ın yaşamı ile mücadelesine ışık tutacak yeni belgelere ulaştı. Ajansa Welat’ta yer alan bilgilere göre, daha önce erişime kapalı olan bu belgelerin incelenmesine ilk kez 2025 yılında izin verildi.
Bingöl ve çevresinde bugüne kadar Yado ile Têlî Hanım’ın yaşamını yitirmesiyle ilgili birçok rivayet anlatılıyordu. Hangi tarihte, nerede ve nasıl katledildiklerine dair net ve resmi bir veri bulunmuyordu. Elde edilen yeni arşiv belgeleri, Yado ve Têlî Hanım’ın 1929 yılında birlikte katledildiğini ortaya koydu. Tarihçi Konak, Bingöl ve Elazığ yolu üzerinde bulunan “Yado Çeşmesi”nin tarihsel önemine dikkat çekerek şu değerlendirmelerde bulundu: “Birçok insan gidip bu çeşmede mola veriyor, fakat kimse adının neden Yado Çeşmesi olduğunu merak etmiyor. Toplumun bunu sorması gerekir. Yado’nun orada 4-5 ay kaldığı biliniyor. Çeşmeyi bir buluşma ve toplanma yeri olarak kullandı. Özellikle Şeyh Said direnişi döneminde halkı ve arkadaşlarıyla toplantılar düzenledi. Palu ve Elazığ cephesine destek sağlamıştı. Şeyh Şerif ile Yado arasında yakın bir koordinasyon bulunuyordu. Bu iki isim, bu cephede eşsiz bir öncülük yaptı.”
Kamuran Ali Bedirxan’ın Yado hakkında yazdığı kitaba değinen Konak, “Orada ‘Yado, Kürdistan’ın kartalıdır’ der. Bu tanımlama son derece önemlidir. Bu mirasın bugüne kadar devam ettiğini görüyoruz. Bingöl’de hâlâ ‘Kürdistan’ın kartalı’ ifadesi kullanılır. Gerçekten de bu kartal bazı yerlerde konaklamış, kendine yuva yapmıştır; Yado Çeşmesi de adeta bir yuva gibidir” ifadelerini kullandı.
Têlî Hanım’ın dağlardaki direnişçi rolüne vurgu yapan Konak, Besê’nin Seyid Rıza’ya olan yoldaşlığı ve rehberliğini Têlî Hanım’ın da Yado’ya yaptığını belirtti: “Têlî Hanım da Besê gibidir, karakterleri birbirine çok benziyor. Yado’ya çok kıymetli bir yoldaşlık yapmıştır. Tarihimizde sadece Alişer, Seyid Rıza ya da Yado değil; Alişer ile Ana Zarîfe, Seyid Rıza ile Besê, Yado ile Têlî Hanım birlikteliği de çok önemlidir. Bu yüzden tarihte Têlî Hanım’dan da hak ettiği şekilde bahsetmeliyiz. İngilizcede tarihe ‘history’ derler, yani ‘erkeğin hikayesi’ anlamına gelir. Biz tarihçilerin kadınların mücadelesinden de bahsetmesi gerekir. Tarihte kadınlar eşsiz bir yere sahiptir.”
Mücadelenin ardından Yado ve Têlî Hanım’ın akıbetinin uzun süre tartışmalı kaldığını vurgulayan Konak, “İnsanların zihninde nerede, ne zaman ve nasıl katledildiklerine dair birçok soru işareti bulunuyordu. Bingöl’de yaptığım gözlemlerde de konunun tam olarak netleşmediğini gördüm. Bu mesele üzerine yoğunlaşarak yaptığım arşiv araştırmalarında, Cumhuriyet Arşivi’nde çok önemli bir belgeye ulaştım. Bu belge, bugüne kadar süregelen bazı rivayetleri ve belirsizlikleri ortadan kaldırıyor” dedi.
Ulaştığı belgenin bir asayiş raporu olduğunu belirten Konak, sözlerini şöyle sürdürdü: “Jandarma Genel Komutanlığı tarafından hazırlanıp İçişleri Bakanlığı’na gönderilen bu rapor, 2025 yılına kadar gizli tutuluyordu. Raporda, Yado, Têlî Hanım ve üç arkadaşının 1 Ekim 1929 tarihinde askeri güçler tarafından katledildiği açık bir şekilde yazıyor. Tarih de, hayatını kaybedenlerin kimlikleri de son derece net. Şimdiye kadar Têlî Hanım’ın Genç ilçesine bağlı Uluyan köyünde tek başına yaşamını yitirdiği, Yado’nun ise daha sonra Botan bölgesinde katledildiği yönünde rivayetler vardı. Bu arşiv belgesi, her iki ismin ayrı yerlerde değil, birlikte katledildiklerini kesin olarak ortaya koyuyor.”
Bu haber Mezopotamya Ajansı kaynak alınarak hazırlanmıştır.
